پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

واکاوی دامنه مفهومی، توزیع محتوا و عمق توجه به مفهوم حج در کتاب‌های‌درسی دوره ابتدایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 14665-889 تهران، ایران
2 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی -888 56441 تهران، ایران
چکیده
تربیت‌دینی یکی ازابعاد اساسی برنامه‌درسی است و کتاب‌های درسی نقش مهمی در شکل‌گیری آن دارند. با وجود جایگاه حج به عنوان یکی از ارکان بنیادین اسلام، میزان و چگونگی بازنمایی این مفهوم در کتاب‌هی درسی دوره ابتدایی به‌صورت مستقل و نظام‌مند بررسی نشده‌ است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل میزان و چگونگی بازنمایی مفهوم حج در کتاب‌های‌درسی دوره ابتدایی انجام شد. جامعه پژوهش را کتاب‌های‌درسی پایه‌های سوم تا ششم ابتدایی تشکیل داد که با روش تمام‌شماری نمونه انتخاب شد. برای شناسایی مؤلفه‌های مرتبط با حج، بانک واژگان و مفاهیم شامل 548 واژه و عبارت در چهار حوزه مناسک، مکان، زمان، افراد و مفاهیم سازمان‌دهی شدند. داده‌ها بر اساس نوع ارتباطشان شامل مستقیم، زمینه‌ساز و ضمنی و با استفاده از فراوانی، درصد، شاخص مرکزیت بازنمایی و تحلیل تفسیری الگوهای محتوایی در سطح درس، کتاب و پایه بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد که از 36 کتاب مورد بررسی، نیمی از آن‌ها فاقد هرگونه واژه مرتبط با حج بودند. در18کتاب‌دیگر، 63 واژه ازمدخل‌بانک‌واژگان‌مشاهده شدند‌که‌حاکی‌ازمحدودبودن دامنه‌بازنمایی‌واژگانی‌حج در‌کتاب‌های‌موردبررسی‌است. همچنین، الگوی‌توزیع‌محتوا‌یکنواخت‌نبوده و در پایه‌های‌سوم‌تاپنجم، بخش قابل‌توجهی از رخدادهادرقالب‌های تاریخی، جغرافیایی و زمینه‌ای بازنمایی‌شده، درحالی‌که در پایه‌ششم، فراوانی‌رخدادهای‌مرتبط‌باحج‌افزایش‌چشمگیری‌یافته‌است. مقایسه فراوانی واژگان با شاخص‌مرکزیت‌بازنمایی،‌ نشان‌داد که فراوانی بیشتریک‌واژه، الزاماً‌به‌معنای‌قرارگرفتن آن در‌جایگاه‌ محوری گزاره‌نیست و واژگان کم‌بسامدترنیز‌می‌توانند‌از مرکزیت متنی بیشتری برخوردار باشند. از منظر ماهوی نیز، عمده توجه به مکان‌ها و زمینه‌های تاریخی تا چگونگی مناسک بود. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که مسئله کتاب‌های‌درسی دوره ابتدایی، صرفاً کمبود محتوای مرتبط‌با حج نبوده و با محدودیت در گستره مفهومی، توزیع نامتوازن و محدودیت در مرکزیت بازنمایی و گستره مفهومی روبرو‌می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 مهر 1405