https://journal.hzrc.ac.ir/ پژوهشنامه حج و زیارت fa daily 1 Sun, 22 Jun 2025 00:00:00 +0330 Sun, 22 Jun 2025 00:00:00 +0330 https://journal.hzrc.ac.ir/article_718123.html در مواردی که انجام حج فرزند باعث اذیت والدین شود، والدین نمیتوانند فرزند خود را از انجام حج واجب نهی کنند، اما لازم است حکم انجام حج مستحبی، عمره و نیز تأخیر در ادای حج واجب در این فرض (اذیت والدین)واکاوی شود. با وجود اینکه درخصوص حج واجب فرزند بالغ، دیدگاه فقهی متفق علیه عدم اشتراط اذن والدین است و ایذاء والدین تنها میتواند فوریت انجام حج را از بین ببرد، اما در مورد اشتراط اذن پدر، یا پدر و مادر در حج مندوب فرزند بالغ دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.مطابق نظر مشهور فقها اذن پدر یا مادر یا هر دو، برای ادای حج مستحبی فرزند شرط نیست، اما در جایی که حج مستحبی موجب ایذاء والدین میشود، گرچه مشهور قائلند که حرمت ایذاء والدین مانع تحقق استحباب حج و بطلان آن میشود، اما به نظر میرسد صحت حج استحبابی فرزند بالغ مشروط به عدم ایذاء والدین نیست و در هر صورت حج مستحبی صحیح است و تنها در صورتی که انجام حج یا فراهم آوردن مقدمات آن موجب ایذاء والدین گردد، فرزند بالغ مرتکب معصیت شده است و امکان جمع میان حکم استحبابی حج و حرمت ایذاء والدین وجود دارد؛ چراکه نهی از حج مستحبی در فرض ایذاء والدین، به امری خارج از اجزاء، شروط و اوصاف عبادت تعلق گرفته است.همچنین برخلاف نظر مشهور فقها، که اذن ولی شرعی در حج صبی را شرط میدانند، با توجه به اینکه ذات عمل حج، یک فعل مالی نیست، باید قائل شد که حج مستحبی و عمره صبی همانند سایر عبادات او (مانند نماز و روزه) نیازمند اذن ولى نیست. https://journal.hzrc.ac.ir/article_719076.html گورستانهای تاریخی، مظهری از «تاریخ و تمدن»، «هویت» و «حق بر کرامت بازماندگان و مدفونان» است؛ از اینرو در نظامهای حقوقی مختلف بدان اهمیت داده شده و قواعد حقوقی متعددی به منظور صیانت و حراست از گورستانهای تاریخی و دسترسی بدان لحاظ شده است. بر همین اساس مسئله اصلی این نوشتار بررسی منطقه تاریخی بقیع به عنوان یکی از مقابر تاریخی مهم در پرتو سنجههای حقوق تطبیقی، رفتارها و قواعد حقوقی موضوعه در کشورهای مختلف است.نویسنده در این نوشتار توصیفی-تحلیلی در نهایت به این نتیجه دست یافته که حراست از گورستانهای تاریخی و جرمانگاری «تخریب و هتک حرمت» آن در کشورهای مختلف نشان از یک عرف مستمر و غیر سیال در نظامهای مختلف دارد. همچنین اصول متعددی در قبال بقیع باید مراعات شود که از آن جمله میتوان به «حق دسترسی و ارتفاق»، «مشارکت ذینفعان در اداره بقیع» و «منع استفاده زیانبار از این سرزمین» اشاره کرد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_717964.html میان احادیث مربوط به زیارت قبور، معدود روایاتی از نهی زیارت قبور از سوی رسول خدا۹ حکایت دارد؛ از جمله این حدیث رسول خدا۹ است: «من زار القبور فلیس منا» یا حدیث «الا انی کنت نهیتکم عن زیارة القبور...» و نمونههای دیگری که برخی از عالمان وهابی برای نفی مشروعیت زیارت به آنها استناد کردهاند و میکوشند تا این سنت حسنه (زیارت قبور) را متروک، و با سیره سلف در تعارض نشان دهند. در مقابل آن احادیثی وجود دارد که بر جواز زیارت و نسخ روایات مزبور حکایت دارد.نویسنده در پژوهش حاضر در تلاش است تا با بهره گیری از روش کتابخانه ای و با اتکا به متون روایی اهل سنت، ضمن بررسی سندی و متنی روایات مذکور به این سؤالات پاسخ دهد که شأن صدور احتمالی چنین روایاتی چه بوده؟ و این روایات در متون اهل سنت چه جایگاهی دارند و روایات متعارضی که میتواند ناسخ آنها باشد چیست؟ و چگونه میتوان نسخ آنها را اثبات کرد. نتیجه تحقیق نشان میدهد علاوه بر ایرادات اسنادی این روایات، با استناد به ادله روایی متعارض در متون اهل سنت، روایاتی از ایندست، بهکلی نسخ شدهاند. https://journal.hzrc.ac.ir/article_720296.html در تاریخ سرزمینهای اسلامی، و به ویژه ایران یکی از عرصههای مهم مرتبط با حج، سیاست و حکومت است. حکومتهای مسلمان، که خود را حامی شریعت و گسترشدهنده آن معرفی میکردند، میکوشیدند تا با توجه به مسائل مربوط به حج از یکسو به تکلیف خویش عمل کنند و از سوی دیگر بر مشروعیت خود بیفزایند. ایلخانان از همان آغاز مسلمانی خود، اقدامات قابل توجهی در راستای اعزام کاروانهای زیارتی به مکه و بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از آن انجام دادند، اما با برافتادن حکومت آنها و به وجود آمدن دورهای از تجزیه سیاسی در ایران، در چگونگی برگزاری فریضه حج نیز تأثیر منفی به جا گذاشت. با تشکیل حکومت تیموری، بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از حج، بار دیگر محل توجه قرار گرفت. در مناسبات و رقابتهای حکومتهای مسلمان گاه حج به موضوعی حساس و تعیینکننده تبدیل میشد؛ آنچنانکه مراسم حج عرصه خودنمایی حاکمان مختلف مسلمان نیز میگردید.نویسنده در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخگویی بدین پرسش است که اهتمام به حج، چه کارکردهای سیاسی و اقتصادی در دوره سقوط ایلخانان تا پایان دوره تیموری داشته است؟ در پاسخ میتوان گفت که مراسم حج، علاوه بر مشروعیتطلبی، کارکردهای مختلف دیگری - چون خبررسانی، در امان ماندن جان، فرار از دسیسههای درباری، بهرهبرداری از تجارت در مسیر حج، ارسال محمل و اوقاف به مکه - داشته است. https://journal.hzrc.ac.ir/article_717963.html حج عبادتی راهبردی در اسلام است که همه مسلمانان برای آن جایگاه ویژه‌ای قائل هستند. این جایگاه رفیع و نگرش مشترک، فرصتی برای ایجاد امت واحده و تمدن فرامرزی است. در این زمینه آیت الله العظمی خامنه‌ای تأکیدی ویژه بر تمرین عنصر «همزیستی» در حج دارند. لازمه‌های رعایت و تحقق همزیستی بسیار است که از مهمترین آنها وفق روایات و آیات، تغافل و هوشیاری بجا است.نویسنده در این مقاله با به کارگیری روش تحلیل شبکه‌ای مضامین و با استخراج مضامین محوری بیانات آیت الله العظمی خامنه‌ای (خصوصاً در دو سال گذشته) درباره حج (به دلیل پررنگ شدن گفتوگوها درباره تعطیلی موقت حج) و مراجعه به منابع حدیثی و روایی، به ابعاد عناصر همزیستی در آن مضامین محوری پرداخته است. بر اساس یافته‌ها این ابعاد شامل «معنا، عمق، گستره، پیامدها، مانع‌ها و چشم‌اندازهای همزیستی» است. https://journal.hzrc.ac.ir/article_719073.html حج صرفاً یک عمل معنوی فردی نیست، بلکه تجربهای جمعی است که از مرزهای ملی، قومی و فرهنگی فراتر میرود و یک هویت مشترک را در میان کسانی که در آن شرکت دارند تجمیع میکند. ظرفیتشناسی حج در هویتبخشی مسلمانان، از دریچه نظریه ارتباطات فرهنگی به عنوان یک تجربه دگرگونکننده عمل میکند. در این نظریه، حج به عنوان یک گفتمان فرهنگی عمل میکند و در فرآیند آن، هویتهای فردی و جمعی در معرض تغییر و تحول قرار میگیرند. این مقاله با بهرهگیری از رویکرد توصیفی - تحلیلی و چارچوب نظری ارتباطات بین فرهنگی، به بررسی نقش تجربه جمعی حج در هویتبخشی فرهنگی و اجتماعی مسلمانان میپردازد. نگارنده با تحلیل دینامیکهای ارتباطر و غیر کلامی میان زائران، نشان میدهد که چگونه مناسک مشترک و تعاملات بین فرهنگی در حج، زمینه ساز تقویت حس همبستگی، همدلی و شکلگیری هویت جمعی در امت اسلامی میشود. یافتهها حاکی از آن است که تجربه حج فراتر از یک آیین عبادی فردی، بستری برای تبادل فرهنگی، ترویج تحمل و درک متقابل، تقویت عناصر مشترک هویتی در میان مسلمانان از اقوام و ملل گوناگون فراهم میسازد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_721989.html دین با ارائه ارزش‌های اخلاقی و هویت با تقویت حس تعلق جمعی، سازوکارهایی برای تحقق عدالت اجتماعی فراهم می‌کنند. در اسلام، عدالت اجتماعی یکی از اصول بنیادین و ارزش‌های محوری محسوب می‌شود. اسلام عدالت را به‌عنوان معیاری برای تنظیم روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی میان افراد و نهادها در نظر می‌گیرد. آموزه‌های دینی اسلام تأکید ویژه‌ای بر رفع نابرابری‌ها، حمایت از مستضعفان و توزیع عادلانه منابع دارد و اجرای عدالت اجتماعی را وظیفه‌ای دینی و اخلاقی برای مسلمانان می‌داند. حج به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات مسلمانان، ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای تقویت عدالت اجتماعی در ابعاد مختلف دارد. این مناسک با تأکید بر برابری، وحدت و معنویت، می‌تواند به یک محرک قوی برای ایجاد تغییرات اجتماعی و اقتصادی منجر شود. در این مقاله با روش گردآوری اسنادی داده ها و روش تجزیه و تحلیل به صورت کیفی در پی پاسخ دادن به این پرسش هستیم که در حج چه راهکارهایی برای تأثیر در برقراری عدالت اجتماعی در جوامع اسلامی وجود دارد. بر اساس یافته‌های این پژوهش، حج به وسیله پنج سازوکار هویتی-دینی، اجتماعی-سیاسی، فردی، ارتباطی و اقتصادی راه حل هایی را برای تأثیر بر برقراری عدالت اجتماعی پیشنهاد می دهد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_731251.html مناسک حج، یکی از ارکان اصلی دین اسلام، همواره جایگاهی ویژه در وحدت دینی و اجتماعی مسلمانان داشته است. با این حال، اجرای این مناسک در دوره نخست خلافت عباسی (۱۳۲-۲۳۲ ه.ق) با تهدیدات و بحران‌های امنیتی جدی نظیر راهزنی، شورش‌های مسلحانه، درگیری‌های مذهبی و سیاسی و همچنین بحران‌های اقلیمی چون خشکسالی و شیوع بیماری‌های واگیردار، مواجه بود که امنیت زائران و ثبات منطقه حجاز را به مخاطره انداخت. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی، تحلیل و تبیین ابعاد مختلف چالش‌ها و بررسی تأثیرات امنیتی آن‌ها بر نظم و امنیت عمومی مناسک حج است. برای دستیابی به این هدف، از روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی-تحلیلی استفاده شده است؛ بدین منظور، با گردآوری و بررسی منابع معتبر، ضمن توصیف وقایع، علل و پیامدهای تهدیدات امنیتی حج مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که این بحران‌ها و ناآرامی‌های مربوط به مناسک حج در این دوره نه تنها امنیت جانی و مالی زائران را به مخاطره انداخت، بلکه انسجام سیاسی خلافت را تضعیف کرد و موجب وقفه‌های مکرر در برگزاری مناسک و افزایش هزینه‌های سفر و تأمین امنیت حج شده است. https://journal.hzrc.ac.ir/article_731252.html زیارت نزد مسلمانان همچون بسیاری از ادیان، به عنوان یک عمل عبادی و تقرب به خداوند تلقی می‌شود که بارزترین نمونه آن، حج است. در میان مسلمانان، این شیعیان امامی مذهب هستند که با اهمیت دادن به زیارت پیشوایان دینی خود، بیش از همه به این عمل، بها داده‌اند.با توجه به مکان‌های بسیار مختلفی که یک شیعه برای زیارت می‌تواند انتخاب کند، سوالی که وجود دارد این است که چه معیارها و عواملی در انتخاب مقصد زیارت، نقش دارد؟ افزون بر این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تاریخی، به بررسی و شناسایی مؤلفه‌هایی می‌پردازد که در اولویت‌بندی مقاصد زیارت، نقش‌ دارند. یافته‌ها نشان می‌دهد که انتخاب مقصد زیارت تحت تأثیر مجموعه‌ای از معیارهای درونی و بیرونی قرار دارد؛ جایگاه معنوی پیشوای دینی، مظلومیت زیارت‌شونده از معیارهای درونی عوامل اقتصادی، جغرافیایی و اجتماعی مانند توان مالی، مسافت و دشواری مسیر، مخاطرات سفر و ناامنی‌های محیطی، از عوامل بیرونی است که بر تصمیم زائر در انتخاب مقصد تأثیر می‌گذارند که از سوی متون دینی، به رسمیت شناخته شده است. این محدودیت‌ها زائر را به جست‌وجوی راهکارهایی برای استمرار ارتباط معنوی، همچون زیارت نیابتی، زیارت از راه دور و زیارت مجازی سوق می‌دهد . https://journal.hzrc.ac.ir/article_731720.html زیارت به‌مثابه یکی از مهم‌ترین صورت‌های تجربه دینی، علاوه بر نقش‌آفرینی در تعالی معنوی فرد، کارکرد هویت‌ساز و انسجام‌بخش در بافت شهرهای اسلامی دارد؛ با این حال توسعه‌های کالبدی سال‌های اخیر موجب فاصله‌گیری تدریجی بافت مکان‌های زیارتی از اصول شهرسازی اسلامی و کاهش کیفیت تجربه زیارت شده است. از این‌رو، بهره‌گیری از رویکرد پدیدارشناسی به‌منظور فهم مستقیم و معنادار زیارت از منظر زیستۀ زائر و نسبت او با مکان مقدس، ضرورتی نظری و کاربردی دارد. هدف پژوهش حاضر تبیین مؤلفه‌های پدیدارشناسانه زیارت از منظر شهرسازی اسلامی و پاسخ به این پرسش است که ابعاد معنایی‌ و تجربی زیارت در سه رکن زائر، مکان زیارتی و خود پدیدۀ زیارت چگونه می‌توانند مبنایی برای تدوین چارچوب شهرسازی اسلامی در بافت مکان‌های زیارتی باشند؟. این پژوهش از نوع بنیادی، با رویکرد کیفی و روش تحلیلی‌ـ‌تفسیری است و داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی‌ـ‌کتابخانه‌ای گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مؤلفه‌های پدیدارشناسانه زیارت در سه رکن اصلی قابل طبقه‌بندی است: رکن زائر شامل انگیزه فردی، باورهای دینی، مهمان‌نوازی، تعاملات اجتماعی، تجارب منفی و خودآگاهی؛ رکن مکان زیارتی شامل معنای مکانی، هندسه و انتزاع، فضاهای انتقالی، نشانه‌گذاری معنوی، ارتباط با طبیعت، مرکزیت و اصالت؛ و رکن زیارت شامل مناسک آیینی، معرفت نسبت به امام، تغییر وجودی، شفاعت، التزام اخلاقی و پیوند با خاطره جمعی. https://journal.hzrc.ac.ir/article_732682.html پژوهه حاضر در صدد تحلیل روشمند پیام مقام معظم رهبری به کنگره حج 403با توجه به شرائط خاص دنیای معاصر به ویژه مسلمانان می باشد این پیام با دالّ مرکزی تسری آموزه برائت از مشرکان در حج، به جوامع اسلامی مورد بررسی قرار گرفته و در چهار لایه از سطح متن تا عمق شناختی آن تلاش نموده، فهمی جامع از جایگاه دالّ مرکزی و شعاع‌ پیرامونی آن در فضای نزاع تمدنی و تخاصم گفتمانی به دست دهد. اکنون سئوال اساسی این است‌که چگونه می‌توان برائت از دشمنان را میان ملتها و دولتهای مسلمان گسترش داد؟ نگارندگان با رو‌ش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای، نمونه‌ای از روش تحلیل گفتمان در یک پیام اعم از کلمات، گزاره‌ها، بندها، سیر منطقی، ربط بین جملات و بندها، بینش کلی متجلی در متن را فرارو و ترتب اثر عملی بر آن‌را میسر و هدف تبیین‌ وظایف کنونی مسلمانان در برابر دشمنان می‌باشد. یافته پژوهه، تسری برائت از دشمنان از طریق پیغام‌رسانی حجاج، همگانی‌شدن بیزاری از دشمنان در میان مسلمانان و نیز برفرازی سبقه اجتماعی مناسک حج است که با محوریت آموزه‌های اسلام و تاکید بر اشتراکات می‌تواند سرمایه لازم برای پشتیبانی از آرمان فلسطین را فراهم نموده و مانع زیاده خواهی‌های دشمنان مشترک شود. https://journal.hzrc.ac.ir/article_732762.html زمان‌مندیِ امتثالِ «حج» پس از تحقق استطاعت، از دیرباز معرکه‌ی آراء فقیهان بوده است. مشهور فقها با تمسک به ظواهر برخی نصوص و ادعای اجماع، قائل به «فوریت شرعی» شده‌اند؛ بدین معنا که تأخیر حج، نه‌تنها ریسک فوتِ واجب را در پی دارد، بلکه ذاتاً مبغوضِ شارع و حرام است. در مقابل، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بازخوانیِ انتقادیِ تراثِ فقهی، فرضیه‌ی «فوریت عقلی» را به آزمون می‌گذارد. یافته‌های این جستار نشان می‌دهد که ادله‌ی سه‌گانه (کتاب، سنت و عقل) از اثباتِ تضییقِ شرعی ناتوان‌اند. واکاویِ دقیقِ شش دسته از روایاتِ باب (از جمله روایاتِ وعیدِ به مرگِ یهودی و تسویف)، حاکی از آن است که لسانِ این ادله، یا ناظر به «اصلِ انجام تکلیف پیش از فوت» است و یا در مقامِ بیانِ «اهتمامِ ویژه» به این رکن دینی است و دلالتی بر حرمتِ تعبدیِ تأخیر (در فرضِ اطمینان به بقاء حیات) ندارد. همچنین، ادعای اجماع و سیره، به دلیلِ احتمالِ مدرکی بودن، فاقد حجیتِ مستقل ارزیابی شد. در نهایت، این پژوهش با تفکیکِ میان «وجوبِ مبادرتِ شرعی» و «لابدّیتِ عقلائیِ عدمِ تفویت»، دیدگاهِ «فوریت عقلی» را به‌عنوانِ نظریه‌ی مختار برمی‌گزیند؛ نتیجه‌ای که ضمن حفظِ جایگاهِ رفیعِ حج، بن‌بست‌های عملیِ مکلفین در عصر حاضر را نیز مرتفع می‌سازد.کلید واژه: حج، ادا، فوریت، عذر، تاخیر https://journal.hzrc.ac.ir/article_733659.html نظریه کمیونیتاس (جماعت‌وارگی) ویکتور ترنر با تأکید بر همبستگی، برابری و وحدت جمعی، تأثیر بسیاری بر مطالعات انسان‌شناختی زیارت گذاشته است. با این حال، پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهند که کاربرد فراگیر و غیرانتقادی این نظریه، توان تبیین تمامی پویایی‌ها و پیچیدگی‌های میدان‌های واقعی زیارت را ندارد. این مقاله با اتخاذ رویکرد مرور انتقادیِ ادبیات، به بازخوانی نظریه کمیونیتاس در مطالعات زیارت می‌پردازد و نشان می‌دهد که صورت‌بندی کلاسیک ترنر عمدتاً بر تجربه‌ای برابرگرایانه و همبسته تأکید دارد و کمتر به منازعه، تمایزات اجتماعی و تداوم ساختارهای سلسله‌مراتبی توجه کرده است. تحلیل پژوهش بر پایه سه محور سامان یافته است: (۱) تنش میان ساختار و ضدساختار در تجربه زیارتی؛ (۲) هم‌زمانی همبستگی و منازعه در تعاملات زائران؛ و (۳) نقش مناسبات قدرت، کنترل نهادی و مدیریت آیینی در شکل‌دهی تجربه کمیونیتاس. مقاله با اتکا به نقدهای پژوهشگرانی چون آلن مورینیس، مایکل سالنو، جان اید و سیمون کولمن نشان می‌دهد که زیارت را نمی‌توان صرفاً عرصه‌ای یکنواخت از همبستگی اجتماعی دانست، بلکه میدانی چندلایه و زمینه‌مند است که در آن کمیونیتاس هم‌زمان با تنش، رقابت و بازتولید نابرابری‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_734233.html این پژوهش به گونه‌شناسی و تحلیل تاریخی شواهد حضور یا منع ورود غیرمسلمانان در مساجد شاخص در عصر اموی (۴۱–۱۳۲ق) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که این حضور در چه سطوحی، با چه کارکردهایی و تحت تأثیر چه زمینه‌های سیاسی–اجتماعی تحقق یافته و نسبت آن با صورت‌بندی‌های فقهی متأخر چگونه است. پرسش محوری مقاله چنین صورت‌بندی می‌شود: شواهد تاریخی مربوط به حضور یا منع ورود غیرمسلمانان در مساجد شاخص عصر اموی چه الگویی را نشان می‌دهد؟روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌ها از منابع اولیه تاریخی، روایی، جغرافیایی و معماری است. شواهد پس از ارزیابی اعتبار منبع و سیاق تاریخی، در قالب گونه‌شناسی چهارگانه شامل حضور فنی–معماری، اداری–دیوانی، علمی–گفتمانی و نظامی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در بخش عمده عصر اموی، حضور غیرمسلمانان در مساجد شاخص عمدتاً در سه گونه فنی–معماری، اداری–دیوانی و علمی–گفتمانی تحقق یافته و گونه نظامی، ماهیتی قهری، استثنایی و محکوم داشته است. این الگو بیانگر سیالی عمل تاریخی در این دوره است، بی‌آنکه دلالتی بر مرجعیت فقهی عصر اموی داشته باشد. در مقابل، بررسی تحولات اواخر قرن نخست و قرون بعد نشان می‌دهد که با سیاست‌های عمر بن عبدالعزیز، صورت‌بندی هنجاریِ منع ورود به‌تدریج شکل گرفت و در فقه مساجد تثبیت شد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_734237.html این مقاله با هدف واکاوی دیپلماسی حج جمهوری اسلامی ایران در پرتو توافق ۲۰۲۳ با عربستان سعودی و پیامدهای آن برای گفت‌وگوی ادیان، با اتکا بر چارچوب نظریه «قدرت نرم» جوزف نای انجام شده است. پرسش محوری آن چگونگی بهره‌گیری ایران از این توافق برای سرمایه‌گذاری مجدد در قدرت نرم از طریق سه منبع فرهنگ، ارزش‌های سیاسی و سیاست خارجی است. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی-توصیفی و با استفاده از داده‌های اسنادی و میدانی، به بررسی این موضوع می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد توافق ۲۰۲۳ با تبدیل حج به عرصه‌ای برای اعمال قدرت نرم، امکان فعال‌سازی مجدد این سه منبع را فراهم کرده است. در بعد فرهنگی، از ظرفیت نمادین حج برای نمایش فرهنگ ایرانی-شیعی استفاده شده؛ در بعد ارزشی، گفتمان‌سازی حول وحدت اسلامی و عدالت‌خواهی صورت گرفته؛ و در بعد سیاست خارجی، دیپلماسی میدانی و هنجارسازی به افزایش مشروعیت بین‌المللی ایران انجامیده است. در نهایت، این موفقیت دیپلماتیک، جایگاه ایران را در گفتمان درون‌اسلامی تقویت کرده و زمینه را برای ایفای نقش مؤثرتر در گفت‌وگوی بین‌الادیانی هموار ساخته است. https://journal.hzrc.ac.ir/article_734238.html مسجدالنبی در عصر پیامبر اسلام(ص) صرفاً عبادتگاهی برای مسلمانان نبود، بلکه نهادی چندکارکردی برای هدایت، تعامل اجتماعی، گفت‌وگوی بین‌ادیانی و مدیریت روابط سیاسی جامعه نوپای اسلامی به شمار می‌رفت. یکی از جلوه‌های برجسته این کارکرد، سیره پیامبر(ص) در نحوه مواجهه با حضور غیرمسلمانان در مسجدالنبی است. این پژوهش با رویکرد تاریخی–تحلیلی و با تکیه بر منابع دست‌اول تاریخ و سیره، در پی پاسخ به این سؤال است که: « سیره نبوی در بهره‌گیری از مسجدالنبی به‌عنوان کانون هدایت و تعامل فرهنگیـ سیاسی غیرمسلمانان چگونه بوده است ؟». یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیامبر(ص) با اتخاذ سیاستی هدفمند و هدایت‌محور، حضور مشرکان، اهل کتاب و وفود قبایل را در مسجدالنبی مدیریت می‌کرد و از این فضا به‌عنوان بستری برای دعوت، گفت‌وگو، ابلاغ پیام اسلام و تثبیت نظم سیاسی استفاده می‌نمود. اوج این سیره در سال نهم هجری، موسوم به «عام الوفود»، آشکار شد؛ زمانی که ده‌ها هیأت از قبایل و گروه‌های مختلف وارد مسجدالنبی شدند، بسیاری اسلام آوردند و برخی نیز با حفظ دین خود، در چارچوب امان و همزیستی باقی ماندند. این شواهد تاریخی نشان می‌دهد که مسجدالنبی در سیره نبوی به پل ارتباطی فعال میان اسلام و غیرمسلمانان تبدیل شد و نقشی اساسی در گسترش، تثبیت و نهادینه‌سازی جامعه و حکومت اسلامی ایفا کرد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_737461.html حرمین شریفین به‌عنوان مهم‌ترین مراکز قدسی و هویتی جهان اسلام، در طول تاریخ اسلام علاوه بر جایگاه عبادی و مناسکی، یکی از مهم‌ترین کانون‌های شکل‌گیری و گسترش تمدن اسلامی به شمار آمده‌اند. مکه مکرمه و مدینه منوره از آغاز دعوت اسلامی، با ایفای نقش در تکوین هویت اجتماعی-سیاسی مسلمانان، پیوند میان جوامع اسلامی، گردش دانش دینی و بازتولید فرهنگ و اخلاق اسلامی، کارکردی تمدنی ایفا کرده‌اند. در جهان معاصر نیز با وجود گسترش ارتباطات و در عین حال تشدید واگرایی‌های سیاسی و مذهبی، حرمین شریفین همچنان از ظرفیت قابل توجهی برای تقویت همگرایی و احیای زیست تمدنی امت اسلامی برخوردارند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای، ضمن بازخوانی کارکردهای تمدنی تاریخی حرمین، به تحلیل ظرفیت‌های آن‌ها در جهان کنونی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که حج و زیارت می‌توانند در تقویت هویت مشترک اسلامی، شکل‌گیری شبکه‌های انسانی و نخبگانی، کاهش شکاف‌های فرقه‌ای، بازتولید حافظه تاریخی و گسترش دیپلماسی فرهنگی جهان اسلام نقش‌آفرین باشند. با این حال، چالش‌هایی همچون محدود شدن نگاه به حج در سطح مناسک عبادی، گسست‌های مذهبی، ضعف ارتباطات میان‌نخبگانی، کم‌توجهی به مسائل کلیدی جهان اسلام و استفاده نکردن از ظرفیت رسانه‌ای حج، موجب شده است که این نقش تمدنی به‌طور کامل محقق نشود. پژوهش حاضر با ارائه مجموعه‌ای از راهبردها، بر ضرورت اتخاذ رویکردی تمدنی، فراگیر و هوشمند در مدیریت حج و بهره‌گیری از ظرفیت جهانی حرمین شریفین تأکید می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که فعال‌سازی این ظرفیت می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در احیاء و تقویت همبستگی و آینده تمدنی جهان اسلام ایفا کند. https://journal.hzrc.ac.ir/article_737462.html عصر امام صادق(ع) صحنه رویارویی دگراندیشان و تضارب آراء در مسائل مختلف در حوزه جهان اسلام است. ایشان با جریان‌های فکری متعددی همچون زنادقه، معتزله و اهل رأی به مناظره پرداخته است. مناظرات امام صادق(ع)، زمینه مناسبی برای گفتمان کاوی محتوایی و مضمونی آنهاست. از جمله این مناظرات، مناظره امام(ع) با عبدالملک مصری زندیق درباره اثبات صانع است. این مقاله با مطالعه موردی و با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به منزله رویکرد میان رشته‌ای به بررسی این مناظره پرداخته است. ضمن آنکه این مناظره در قالب محورهای موضوعی دسته‌بندی شده و براساس بافت موقعیتی، به تحلیل دلالت‌های سطح کاردبردشناسی و منظورشناسی پیش رفته است. تحلیل مناظره گویای آن است که امام صادق(ع) با به کارگیری بسامد بالای واژگان حسّی و وجه خبری سعی در ملموس و عینی نشان دادن صانع در هستی برای مخاطب داشته است و با بینامتنی دینی و عقیده‌ای با حوزه اندیشگانی زنادقه، سعی در اقناع‌سازی مخاطب کرده است. حضرت در این مناظره ابتدا از شدّت انکار مخاطب کاسته و جهل بسیط در وی ایجاد کرده سپس با استفاده از براهین حرکت، نظم و حدوث عالم هستی، صانع عالم را اثبات کرده و عبدالملک را مجاب و اقناع نموده است و در نهایت پس از تمهید فضای مناسب در گفتمان، ایدئولوژی زنادقه در اعتقاد به دهر را انتقاد و اصلاح کرده است. https://journal.hzrc.ac.ir/article_737463.html لزوم موالات بین طواف و نماز طواف از جمله مسائل فقهی است که در میان فقهای معاصر شیعه مورد اتفاق است، اما نسبت به ماهیت این وجوب و اینکه آیا این لزوم شرطی است و موالات شرط صحت طواف است، به گونه‌ای که عدم رعایت آن موجب بطلان طواف می‌شود، یا صرفاً لزومی تکلیفی است که ترک آن تنها موجب معصیت می‌گردد، بدون آن‌که تأثیری در صحت طواف داشته باشد اختلاف نظر وجود دارد. این مقاله که با روش تحلیلی- توصیفی صورت پذیرفته پس از پی جویی از سابقه این مساله در کلمات قدما با بررسی و نقد استدلالِ بر شرطی بودن لزوم موالات که عبارتست از قاعده « ظهور نهی در مرکبات در ارشاد به مانعیت» و اقامه قرائن مختلف همچون عدم ذکر موالات در کتب فتوایی به عنوان شرط صحت طواف و عدم لزوم نماز طواف در طواف مستحب و ... به این نتیجه می‌رسد که موالات مزبور جنبه‌ی تکلیفی دارد، نه شرطیت در صحت عمل؛ بنابراین، اگر فردی به هر دلیلی –حتی از روی تعمد- نماز طواف را بلافاصله پس از طواف به جا نیاورد، طواف او باطل نیست و تنها موظف است نماز طواف را در اولین فرصت ممکن اقامه کند. https://journal.hzrc.ac.ir/article_737784.html چکیده: از جمله اقدامات برخی از خلفای اموی در راستای دشمنی با حرمین شریفین و سرزمین حجاز، تلاش برای تغییر ماهیت فرهنگی و اجتماعی این سرزمین و دو شهر مکه و مدینه بوده است. تحقیق حاضر که به روش توصیفی و تحلیلی نگارش یافته است در صدد یافتن پاسخ به این پرسش است که ابعاد تلاش خلفای اموی در تغییر ماهیت فرهنگی و اجتماعی مکه و مدینه چه بوده و علل این اقدام آنان چه مولفه هایی بوده است؟ یافته های تحقیق نشان می دهد که ابعاد این اقدام خلفای اموی در دو بعد فرهنگی با مولفه هایی نظیر: بدیل سازی مکان حج مسلمین، برتری بخشی به بیت المقدس، تغییر در مناسک و سنت ها، و بعد اجتماعی شامل قداست زدایی از مکه و مدینه و تخریب این دو مکان قابل ارزیابی است. در تحلیل ریشه های این اقدامات امویان نیز می توان به مولفه هایی نظیر: اخراج امیه جد اعلای امویان از حجاز، دشمنی با شخص پیامبر و همچنین عدم تمکین مردم حجاز به ویژه دو شهر مکه و مدینه در برابر خلفای اموی اشاره کرد. https://journal.hzrc.ac.ir/article_737812.html سفرنامۀ ابن‌جبیر، به‌رغم جایگاه ممتاز خود به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین گزارش‌های دست‌اول از مناسک حج در قرن ششم هجری، از حیث واکاوی نظام‌مند ابعاد اجتماعی، تعاملات میان‌فردی و سازوکارهای قدرت در میان زائران هنوز مغفول مانده است. این جستار، کاروان حج عصر ایوبیان را به‌مثابۀ یک پدیدار اجتماعی سیال بازخوانی می‌کند و سه محور سلسله‌مراتب، تعارضات و همبستگی را در زیست‌جهان زائران با روش تحلیل محتوای کیفی و قرائتی انسان‌شناختی از متن می‌کاود. چارچوب نظری پژوهش بر دو رکن نظریه ابن‌خلدون استوار است: مفهوم عصبیّت که در چهار سطح قبیله‌ای، مهارتی، موقعیتی و ایمانی عملیاتی می‌شود و دوگانۀ بدوی/حضری که به‌مثابۀ ابزاری تحلیلی ـ نه برچسبی قوم‌نگارانه ـ برای تبیین تمایزات زائران مغربی و مشرقی به کار می‌رود. یافته‌ها ساختاری سه‌لایه را آشکار می‌سازند: امیرالحاج به‌عنوان تجلی‌گر قدرت سیاسی اداری در رأس هرم، راهنمایان و ساربانان با عصبیّت مهارتیِ مبتنی بر دانش محلی در حلقۀ میانی، و تودۀ زائران با تمایزات اقتصادی و جغرافیایی در قاعده قرار دارند. در طول سفر دو الگوی متضاد پدیدار ‌شده‌اند: همیاری خودجوش در بحران‌های طبیعی به‌مثابۀ عصبیّت موقعیتیِ موقت، و تعارض بر سر منابع کمیاب ناشی از تضعیف عصبیّت فراگیر. در اوج مناسک، به‌ویژه در وقوف عرفات، مرزبندی‌های اجتماعی به سود عصبیّت ایمانی تعلیق می‌یافته است. زائران نیز در برابر اخاذی مأموران، با توسل به نام سلطان یا چانه‌زنی جمعی، گونه‌ای مقاومت روزمره را بدون فروپاشی نظام کلی به نمایش می‌گذاشته‌اند.