همگرایی جهان اسلام در مواجهه با چالش‌های چندوجهی و جنگ‌های شناختی نظام سلطه، از حیاتی‌ترین دغدغه‌های تمدنی مسلمانان معاصر است. در این میان، فریضه حج در جایگاه بزرگ‌ترین گردهمایی سالانه امت، ظرفیتی بی‌بدیل برای عینیت‌بخشی به این همبستگی راهبردی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ابعاد تمدنی مناسک حج و تبیین سازوکارهای آن در همگرایی فرهنگی جهان اسلام، بر پایه منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای، سامان یافته است. این تحقیق با اتخاذ روش «توصیفی - تحلیلی» و فن تحلیل مضمون(تماتیک) کیفی با بهره‌گیری از الگوی شبکه مضامین است که بر روی پیام‌ها، مکتوبات و بیانات معظم‌له در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۴۰4، واکاوی نموده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که حج در این منظومه، فراتر از یک آیین عبادی، یک «نهاد تمدن‌ساز فراملی» است که بر چهار محور کلان «معرفتی»(استقرار عقلانیت قدسی و نفی اومانیسم)، «سیاسی»(برائت فعال، نفی نظم وستفالیایی و تولید قدرت نرم)، «فرهنگی»(تألیف قلوب، تعمیق برادری ایمانی و بازتولید سرمایه اجتماعی فراملی) و «اقتصادی»(تحقق منافع، اقتصاد مقاومتی، تعاون و بازرگانی مشترک) استوار است. تحلیل این ابعاد روشن می‌سازد که تبدیل این ظرفیت‌ها به همگرایی فرهنگی، از طریق چرخه هم‌افزای سه‌گانه‌ای مشتمل بر: «هم‌افزایی نخبگانی و تأسیس مجمع عالمان»، «تثبیت حوزه عمومی فراملی جهت مقابله با جنگ شناختی» و «دیپلماسی فرهنگیِ خدمت‌محور» تحقق می‌پذیرد.