حج، افزون بر صورت فقهی مناسک، ساختاری تربیتی و سلوکی دارد که در پیوند با تجربه بندگی ابراهیم، اسماعیل و هاجر فهم می‌شود. مسئله پژوهش آن است که چرا سلوک این خاندان در قالب مناسکی عمومی و تکرارشونده تثبیت شده و چگونه در تربیت «عبد موحّد» نقش می‌آفریند. فرضیه آن است که مناسک حج، بازآفرینی آیینیِ منازل اصلی سلوک بندگی‌اند؛ به‌گونه‌ای که تسلیم ابراهیمی، رضای اسماعیلی و توکل پویای هاجری در آن عینیت می‌یابد. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، رویکرد تفسیری ـ عرفانی و تحلیل مفهومیِ آیات قرآن، تفاسیر، متون عرفانی و مطالعات حج انجام شده است. هدف، تبیین نسبت میان شخصیت‌های ابراهیمی، مناسک حج و منازل سلوک عرفانی است. نوآوری پژوهش، صورت‌بندی ابراهیم، اسماعیل و هاجر در الگویی واحد و پیوند آن با احرام، طواف، سعی، وقوف، قربانی و قبله است. یافته‌ها نشان می‌دهد حج فرایندی سلوکی از توبه و انابه تا تسلیم، توکل، رضا و توحید است و حاجی را از خودمحوری به خدامحوری سوق می‌دهد؛ همچنین با تطهیر باطن، جهت‌دهی توحیدی به زندگی و تقویت وحدت امت پیوند دارد.