سفرنامۀ ابن‌جبیر، به‌رغم جایگاه ممتاز خود به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین گزارش‌های دست‌اول از مناسک حج در قرن ششم هجری، از حیث واکاوی نظام‌مند ابعاد اجتماعی، تعاملات میان‌فردی و سازوکارهای قدرت در میان زائران هنوز مغفول مانده است. این جستار، کاروان حج عصر ایوبیان را به‌مثابۀ یک پدیدار اجتماعی سیال بازخوانی می‌کند و سه محور سلسله‌مراتب، تعارضات و همبستگی را در زیست‌جهان زائران با روش تحلیل محتوای کیفی و قرائتی انسان‌شناختی از متن می‌کاود. چارچوب نظری پژوهش بر دو رکن نظریه ابن‌خلدون استوار است: مفهوم عصبیّت که در چهار سطح قبیله‌ای، مهارتی، موقعیتی و ایمانی عملیاتی می‌شود و دوگانۀ بدوی/حضری که به‌مثابۀ ابزاری تحلیلی ـ نه برچسبی قوم‌نگارانه ـ برای تبیین تمایزات زائران مغربی و مشرقی به کار می‌رود. یافته‌ها ساختاری سه‌لایه را آشکار می‌سازند: امیرالحاج به‌عنوان تجلی‌گر قدرت سیاسی اداری در رأس هرم، راهنمایان و ساربانان با عصبیّت مهارتیِ مبتنی بر دانش محلی در حلقۀ میانی، و تودۀ زائران با تمایزات اقتصادی و جغرافیایی در قاعده قرار دارند. در طول سفر دو الگوی متضاد پدیدار ‌شده‌اند: همیاری خودجوش در بحران‌های طبیعی به‌مثابۀ عصبیّت موقعیتیِ موقت، و تعارض بر سر منابع کمیاب ناشی از تضعیف عصبیّت فراگیر. در اوج مناسک، به‌ویژه در وقوف عرفات، مرزبندی‌های اجتماعی به سود عصبیّت ایمانی تعلیق می‌یافته است. زائران نیز در برابر اخاذی مأموران، با توسل به نام سلطان یا چانه‌زنی جمعی، گونه‌ای مقاومت روزمره را بدون فروپاشی نظام کلی به نمایش می‌گذاشته‌اند.