استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، گروه مطالعات حدیثی شیعه، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
عصر امام صادق(ع) صحنه رویارویی دگراندیشان و تضارب آراء در مسائل مختلف در حوزه جهان اسلام است. ایشان با جریانهای فکری متعددی همچون زنادقه، معتزله و اهل رأی به مناظره پرداخته است. مناظرات امام صادق(ع)، زمینه مناسبی برای گفتمان کاوی محتوایی و مضمونی آنهاست. از جمله این مناظرات، مناظره امام(ع) با عبدالملک مصری زندیق درباره اثبات صانع است. این مقاله با مطالعه موردی و با بهرهگیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به منزله رویکرد میان رشتهای به بررسی این مناظره پرداخته است. ضمن آنکه این مناظره در قالب محورهای موضوعی دستهبندی شده و براساس بافت موقعیتی، به تحلیل دلالتهای سطح کاردبردشناسی و منظورشناسی پیش رفته است. تحلیل مناظره گویای آن است که امام صادق(ع) با به کارگیری بسامد بالای واژگان حسّی و وجه خبری سعی در ملموس و عینی نشان دادن صانع در هستی برای مخاطب داشته است و با بینامتنی دینی و عقیدهای با حوزه اندیشگانی زنادقه، سعی در اقناعسازی مخاطب کرده است. حضرت در این مناظره ابتدا از شدّت انکار مخاطب کاسته و جهل بسیط در وی ایجاد کرده سپس با استفاده از براهین حرکت، نظم و حدوث عالم هستی، صانع عالم را اثبات کرده و عبدالملک را مجاب و اقناع نموده است و در نهایت پس از تمهید فضای مناسب در گفتمان، ایدئولوژی زنادقه در اعتقاد به دهر را انتقاد و اصلاح کرده است.