حرمین شریفین به‌عنوان مهم‌ترین مراکز قدسی و هویتی جهان اسلام، در طول تاریخ اسلام علاوه بر جایگاه عبادی و مناسکی، یکی از مهم‌ترین کانون‌های شکل‌گیری و گسترش تمدن اسلامی به شمار آمده‌اند. مکه مکرمه و مدینه منوره از آغاز دعوت اسلامی، با ایفای نقش در تکوین هویت اجتماعی-سیاسی مسلمانان، پیوند میان جوامع اسلامی، گردش دانش دینی و بازتولید فرهنگ و اخلاق اسلامی، کارکردی تمدنی ایفا کرده‌اند. در جهان معاصر نیز با وجود گسترش ارتباطات و در عین حال تشدید واگرایی‌های سیاسی و مذهبی، حرمین شریفین همچنان از ظرفیت قابل توجهی برای تقویت همگرایی و احیای زیست تمدنی امت اسلامی برخوردارند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای، ضمن بازخوانی کارکردهای تمدنی تاریخی حرمین، به تحلیل ظرفیت‌های آن‌ها در جهان کنونی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که حج و زیارت می‌توانند در تقویت هویت مشترک اسلامی، شکل‌گیری شبکه‌های انسانی و نخبگانی، کاهش شکاف‌های فرقه‌ای، بازتولید حافظه تاریخی و گسترش دیپلماسی فرهنگی جهان اسلام نقش‌آفرین باشند. با این حال، چالش‌هایی همچون محدود شدن نگاه به حج در سطح مناسک عبادی، گسست‌های مذهبی، ضعف ارتباطات میان‌نخبگانی، کم‌توجهی به مسائل کلیدی جهان اسلام و استفاده نکردن از ظرفیت رسانه‌ای حج، موجب شده است که این نقش تمدنی به‌طور کامل محقق نشود. پژوهش حاضر با ارائه مجموعه‌ای از راهبردها، بر ضرورت اتخاذ رویکردی تمدنی، فراگیر و هوشمند در مدیریت حج و بهره‌گیری از ظرفیت جهانی حرمین شریفین تأکید می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که فعال‌سازی این ظرفیت می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در احیاء و تقویت همبستگی و آینده تمدنی جهان اسلام ایفا کند.