این پژوهش به گونه‌شناسی و تحلیل تاریخی شواهد حضور یا منع ورود غیرمسلمانان در مساجد شاخص در عصر اموی (۴۱–۱۳۲ق) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که این حضور در چه سطوحی، با چه کارکردهایی و تحت تأثیر چه زمینه‌های سیاسی–اجتماعی تحقق یافته و نسبت آن با صورت‌بندی‌های فقهی متأخر چگونه است. پرسش محوری مقاله چنین صورت‌بندی می‌شود: شواهد تاریخی مربوط به حضور یا منع ورود غیرمسلمانان در مساجد شاخص عصر اموی چه الگویی را نشان می‌دهد؟روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌ها از منابع اولیه تاریخی، روایی، جغرافیایی و معماری است. شواهد پس از ارزیابی اعتبار منبع و سیاق تاریخی، در قالب گونه‌شناسی چهارگانه شامل حضور فنی–معماری، اداری–دیوانی، علمی–گفتمانی و نظامی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در بخش عمده عصر اموی، حضور غیرمسلمانان در مساجد شاخص عمدتاً در سه گونه فنی–معماری، اداری–دیوانی و علمی–گفتمانی تحقق یافته و گونه نظامی، ماهیتی قهری، استثنایی و محکوم داشته است. این الگو بیانگر سیالی عمل تاریخی در این دوره است، بی‌آنکه دلالتی بر مرجعیت فقهی عصر اموی داشته باشد. در مقابل، بررسی تحولات اواخر قرن نخست و قرون بعد نشان می‌دهد که با سیاست‌های عمر بن عبدالعزیز، صورت‌بندی هنجاریِ منع ورود به‌تدریج شکل گرفت و در فقه مساجد تثبیت شد.