پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

بررسی فوریت ادای حج از دیدگاه بعضی اساتید معاصر با نگاه به ادله لفظی(قران و روایت) و عقلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سطح چهار حوزه علمیه و پژوهشگر مرکز تخصصی فقهی امام کاظم (ع)، قم
چکیده
فقها از دیرباز درباره اینکه آیا «حج» بلافاصله پس از فراهمشدن استطاعت باید انجام شود یا نه، اختلاف داشتهاند. بیشتر فقها با استناد به ظاهر برخی نصوص و ادعای اجماع معتقدند حج باید فوراً انجام شود؛ یعنی تأخیر در آن نهتنها خطر از دست رفتن واجب را دارد، بلکه ذاتاً مبغوض شارع، و حرام است.
این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و بازخوانی انتقادی منابع فقهی، این پرسش را دنبال میکند که آیا فوریت در وجوب حج ماهیتاً حکمی شرعی است یا صرفاً بر اساس حکم عقل و برای جلوگیری از ضایعشدن واجبی که به بقای استطاعت وابسته است، شکل میگیرد؟ سپس فرضیه «فوریت عقلی» را به آزمون میگذارد.
یافتههای این جستار نشان میدهد که ادله سهگانه (کتاب، سنت و عقل) از اثباتِ تضییق شرعی ناتواناند. واکاوی دقیق شش دسته از روایات باب (از جمله روایات وعید به مرگ یهودی و تسویف) حاکی از آن است که لسان این ادله یا ناظر به «اصل انجام دادن تکلیف پیش از فوت» است یا در مقام بیان اهتمامِ ویژه به این رکن دینی است و دلالتی بر حرمت تعبدی تأخیر (در فرضِ اطمینان به بقای حیات) ندارد. همچنین ادعای اجماع و سیره، به دلیل احتمالِ مدرکی بودن، فاقد حجیتِ مستقل ارزیابی شد.
در نهایت این پژوهش با تفکیکِ میان «وجوبِ مبادرت شرعی» و «لابدّیتِ عقلائی عدم تفویت»، دیدگاهِ «فوریت عقلی» را بهعنوان نظریه مختار بر میگزیند؛ نتیجهای که ضمن حفظ جایگاه رفیع حج، بنبستهای عملی مکلفان را نیز مرتفع میکند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
۱. آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۶ق)، کفایة الأصول، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت؟عهم؟.
۲. انصاری، مرتضی (۱۴۲۵ق)، کتاب الحج، چاپ اول، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
۳. اشتهاردی، علی (۱۴۱۷ق)، مدارک العروة، چاپ اول، تهران: منظمة الأوقاف و الشؤون الخیریة، دارالأسوة للطباعة والنشر.
۴. برقی، احمد بن محمد (۱۳۴۲ش)، الرجال، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
۵. تبریزی، جواد (۱۴۳۱ق)، تنقیح مبانی الحج، چاپ دوم، قم: دار الصدیقة الشهیدة؟س؟.
۶. جوهری، اسماعیل بن حماد (بیتا)، صحاح اللغة (تاج اللغة وصحاح العربیة)، بیروت: دار العلم للملایین.
۷. حرّ عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، چاپ اول، قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
۸. حکیم، سید محسن (۱۴۱۶ق)، مستمسک العروة الوثقی، چاپ اول، قم: مؤسسه دار التفسیر.
۹. خامنهای، سید علی (۱۴۲۶ق)، مناسک الحج، چاپ اول، تهران: مشعر.
۱۰. خمینی، روحالله (۱۳۸۱ش)، توضیح المسائل امام و مراجع، چاپ هشتم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۱۱. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۳۹۷ش)، مناسک الحج، چاپ اول، قم: پژوهشکده حج و زیارت.
۱۲. خوئی، ابوالقاسم (۱۴۱۸ق)، موسوعة الإمام الخوئی، چاپ اول، قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی.
۱۳. روحانی، محمد (۱۴۱۹ق)، المرتقی إلی الفقه الأرقی، چاپ اول، تهران: دار الجلی.
۱۴. سبحانی، جعفر (۱۴۲۴ق)، الحج فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء، چاپ اول، قم: مؤسسه امام صادق؟ع؟.
۱۵. سند، محمد (۱۴۲۶ق)، سند العروة الوثقی (کتاب الحج)، چاپ دوم، لبنان: مؤسسة أم القری للتحقیق والنشر.
۱۶. سیبویه، عمرو بن عثمان (۱۳۸۶ق)، الکتاب، تحقیق عبدالسلام هارون، قاهره: دار الکتب المصریة.
۱۷. سیستانی، سید علی (۱۴۳۰ق)، مناسک الحج، قم: دفتر آیتالله العظمی سیستانی.
۱۸. شبیری زنجانی، سید محمدجواد (بیتا)، درس خارج فقه حج، قم: مرکز فقهی امام باقر؟ع؟.
۱۹. شهیدیپور، محمدتقی (بیتا)، تقریرات درس خارج فقه حج، قم: پایگاه اینترنتی shahidipoor.ir.
۲۰. شیخ صدوق، محمد بن علی (۱۴۱۳ق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۲۱. صافی گلپایگانی، لطفالله (۱۴۲۳ق)، فقه الحج، چاپ اول، قم: مؤسسه انتشارات حضرت معصومه سلاماللهعلیها.
۲۲. صدر، سید محمدباقر (۱۴۳۴ق)، موسوعة الشهید الصدر، چاپ دوم، قم: دار الصدر.
۲۳. طوسی، محمد بن حسن (۱۳۹۰ق)، تهذیب الأحکام، چاپ اول، قم: دار الکتب الإسلامیة.
۲۴. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۱۱ق)، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تصحیح سید حسن موسوی خرسان، چاپ اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
۲۵. طوسی، محمد بن حسن (۱۴۲۰ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول، چاپ اول، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
۲۶. طوسی، محمد بن حسن (بیتا)، الخلاف، چاپ اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
۲۷. فاضل لنکرانی، محمد (۱۴۱۸ق)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة، چاپ دوم، بیروت (لبنان): دار التعارف للمطبوعات.
۲۸. کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
۲۹. گلپایگانی، سید محمدرضا (۱۴۰۰ق)، کتاب الحج، چاپ اول، قم: مطبعة الخیام.
۳۰. نجاشی، احمد بن علی (۱۳۶۵ق)، رجال النجاشی (فهرست أسماء مصنفی الشیعة)، چاپ اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۳۱. نجفی، محمدحسن (بیتا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
۳۲. نراقی، احمد (۱۴۱۵ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
۳۳. هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۴۲۶ق)، کتاب الحج، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت؟عهم؟.
۳۴. یزدی، محمدکاظم (۱۳۳۷ق)، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، چاپ اول، قم: مؤسسة السبطین؟عهما؟.