پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

چالشها و تهدیدات سیاسی، امنیتی و طبیعی مناسک حج در دوره اول خلافت عباسیان (۱۳۲-۲۳۲ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای تاریخ اسلام و مدرس مدعو گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان امام رضا(ع) اندیمشک. ایران.
چکیده
حج، بهعنوان یکی از ارکان اصلی دین اسلام، همواره جایگاهی ویژه در وحدت دینی و اجتماعی مسلمانان داشته است. در این چارچوب، دوره نخست خلافت عباسیان (۱۳۲ _ ۲۳۲ق) با وجود اهمیت راهبردی حج، با مجموعهای از چالشهای چندوجهی روبهرو شد که ابعاد سیاسی، امنیتی و حتی طبیعی آن بهطور مستقیم بر امکان برگزاری مناسک حج اثر گذاشت. پژوهش حاضر میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که مناسک حج در این دوره با چه تهدیدهایی مواجه بوده و این تهدیدها چه پیامدهایی برای نظم و امنیت عمومی حج داشته است.
هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل ابعاد مختلف این چالشها و بررسی آثار امنیتی آنهاست. برای دستیابی به این هدف، از روش کتابخانهای و رویکرد توصیفی _ تحلیلی استفاده شده است؛ بدین منظور با گردآوری و مطالعه منابع معتبر، ضمن توصیف وقایع، علل و پیامدهای تهدیدات امنیتی حج ارزیابی و تحلیل شدهاند. یافتههای تحقیق نشان میدهد ناآرامیهای سیاسی و مذهبی داخلی، شورشهای قبیلهای و ناامنی مسیرها، همراه با خشکسالی و شیوع بیماریهای واگیردار، مهمترین مخاطرات امنیتی حج در این دوره بودهاند. نتایج همچنین روشن میکنند که این بحرانها افزون بر تهدید جان و مال زائران، انسجام سیاسی خلافت را تضعیف کرده و باعث وقفه در برگزاری مناسک و افزایش هزینههای سفر شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. الف) کتاب

    *قرآن کریم

    ۱. ابناثیر، عزالدین (بیتا)، تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی، تصحیح مهیار خلیلی، تهران: شرکت سهامی چاپ و کتب ایران.

    ۲. ابنخلدون، محمد بن عبدالرحمن (۱۳۶۴)، العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر (تاریخ ابنخلدون)، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    ۳. ابنالعبری، غریغوس ابوالفرج اهرون (۱۳۶۴)، تاریخ مختصر الدول، ترجمه محمدعلی تاجپور و حشمتالله ریاضی، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات.

    ۴. ابنفارس، ابوالحسین احمد (۱۳۹۹ق)، معجم مقاییساللغة، تصحیح و تعلیق عبدالسلام محمد بن هارون، بیروت: دارالفکر.

    ۵. ابنفراء، محمد بن حسین (۱۴۲۱ق)، الاحکام السلطانیه للفراء، تصحیح و تعلیق محمد حامد الفقی، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه.

    ۶. ابنقتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۳۸۰)، امامت و سیاست (تاریخ خلفا)، ترجمه ناصر طباطبایی، تهران: انتشارات ققنوس.

    ۷. ابنمنظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسانالعرب، بیروت: دارصادر.

    ۸. ازرقی، محمد بن عبدالله (بیتا)، اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار، بیروت: دارالأندلس للنشر.

    ۹. جعفریان، رسول (۱۳۸۹)، راه حج، چاپ اول، تهران: انتشارات زیتون سبز.

    ۱۰. داداشنژاد، منصور (۱۳۹۲)، «بنیعباس: خاندانی حکومتگر از نوادگان عباس عموی پیامبر و بانی برخی اقدامات در حرمین»، دانشنامه حج و حرمین شریفین، چاپ اول، جلد ۴ (بدرقه- بینالحرمین)، تهران: انتشارات مشعر، ص ۴۲۳-۴۴۹.

    ۱۱. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، تصحیح و تعلیق صفوان عدنان الداودی، چاپ اول، دمشق و بیروت: دارالقلم و دارالشامیه.

    ۱۲. ساکت، محمدحسین (۱۳۶۵)، نهاد دادرسی در اسلام، چاپ اول، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.

    ۱۳. سباعی، احمد (۱۳۸۵)، تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه (۱۳۴۴ق)، ترجمه رسول جعفریان، چاپ اول، تهران: انتشارات مشعر.

    ۱۴. طبری، محمد بن جریر (۱۳۹۰)، تاریخ طبری (الرسل والملوک)، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ نهم، تهران: انتشارات اساطیر.

    ۱۵. ــــــــــــــــــــــــــــــ (بیتا)، تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)، تصحیح و تعلیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث العربی.

    ۱۶. فاکهی، محمد بن اسحاق (۱۴۲۴ق/ ۲۰۰۳م)، اخبار مکه فی الدهر و حدیثه، تصحیح و تعلیق عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، مدینه: مکتبه الاسدی.

    ۱۷. فیرحی، داوود (۱۳۸۱)، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام (دوره میانه)، تهران: انتشارات نی.

    ۱۸. قلقشندی، ابوالعباس احمد بن علی (۱۴۰۷ق)، صبحالاعشی فی صناعة الانشاء، بیروت: دارالکتب العلمیه.

    ۱۹. گردیزی، عبدالحی بن ضحاک (۱۳۸۴)، زَینالاخبار، به اهتمام رحیم رضازاده ملک، چاپ اول، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

    ۲۰. ماوردی، علی بن محمد (۱۳۸۳)، آیین حکمرانی، ترجمه و تحقیق حسین صابری، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    ۲۱. مجملالتواریخ و القصص (۱۳۸۹)، به تصحیح ملکالشعرای بهار، تهران: انتشارات اساطیر.

    ۲۲. مستوفی، حمدالله (۱۳۸۱)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

    ۲۳. مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۲)، مروجالذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ هفتم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    ۲۴. نظامالملک طوسی، حسن بن علی (۱۳۸۰)، سیاستنامه، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اساطیر.

    ۲۵. یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۸۲)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، چاپ نهم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    ب) مقالات

    ۱. ذهابی، مجتبی و کرمعلی، اکرم (۱۳۹۷)، «تبیین و تحلیل تاریخی کارکردهای سیاسی- اقتصادی حج در دوره عباسیان»، فصلنامه میقات حج، س۲۷، ش۱۰۵، ص ۱۱۱-۱۲۶.

    ۲. سامانی، سیدمحمود (۱۳۹۶)، «پژوهشی درباره صاحبمنصبان ایرانی در حرمین شریفین در عصر اول و دوم عباسی»، فصلنامه پژوهشنامه حج و زیارت، سال ۲، ش۴، ص ۶۷-۸۸.

    ۳. موحدینیا، عباس (۱۳۹۲)، «سیره و اقدامات خلفای عباسی عصر اول در مورد حج»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، ش۱۳، ص ۷۳-۱۱۰.

    ۴. ورعی، سیدجواد (۱۳۷۸)، «امارت حج و زعامت حجاج»، فصلنامه میقات حج، دوره ۸، ش۳۰، ص ۷۵-۱۰۲.

    منابع لاتین

    1. .Ibrahim al-Ken, Akeel (1995). “The Hajj: Past, Present, and Future”. Ph.D. thesis, University of Leeds.