مسئله «فحص از استطاعت» در فقه حج، به ویژه در شرایط شک مکلف نسبت به وجود استطاعت مالی، از موضوعاتی است که با چالش های جدی استنباطی و اختلاف نظرهای قابل توجه میان فقها مواجه است. این مقاله با رویکرد تحلیلی - انتقادی به بررسی ادله و مبانی سه دیدگاه مشهور در این باره پرداخته است: دیدگاه قائل به وجوب فحص، عدم وجوب و نظریه تفصیل. در مسیر بررسی، نویسندگان با آنکه به وجوب فحص قائل هستند. اما دلایل پنج گانه مدافعان وجوب فحص را از منظر دلالی، سندی و عقلی تحلیل کرده اند و معتقدند ادله آنان در اثبات وجوب فحص ناتمام است.
محور اصلی بحث، به تبیین جایگاه فحص در شبهات موضوعیه بازمی گردد. مقاله نشان می دهد که چنانچه اصل «عدم لزوم فحص» در شبهات موضوعیه به درستی تحلیل نشود، امکان استناد معتبر به هیچ یک از ادله اثباتی برای فحص از استطاعت در باب حج وجود نخواهد داشت. بنابراین نویسندگان با نفی اطلاق ادله اصول عملیه (اعم از عقلیه و نقلیه) نسبت به پیش از فحص، و اثبات حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل و نقض غرض در فرض ترک فحص، نظریه لزوم فحص را به عنوان دیدگاه مختار تثبیت می کند.
نتیجه این پژوهش تأکید بر لزوم فحص هنگام شک در استطاعت است؛ چراکه در غیر این صورت مکلف ممکن است دچار مخالفت با حکم واقعی شود و شارع نسبت به چنین احتمالی بی تفاوت نخواهد بود.