1
دانشآموخته دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه فردوسی
2
استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان
3
استادیار گروه آموزش معارف، دانشگاه فرهنگیان
چکیده
در تاریخ سرزمینهای اسلامی، و به ویژه ایران یکی از عرصههای مهم مرتبط با حج، سیاست و حکومت است. حکومتهای مسلمان، که خود را حامی شریعت و گسترشدهنده آن معرفی میکردند، میکوشیدند تا با توجه به مسائل مربوط به حج از یکسو به تکلیف خویش عمل کنند و از سوی دیگر بر مشروعیت خود بیفزایند. ایلخانان از همان آغاز مسلمانی خود، اقدامات قابل توجهی در راستای اعزام کاروانهای زیارتی به مکه و بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از آن انجام دادند، اما با برافتادن حکومت آنها و به وجود آمدن دورهای از تجزیه سیاسی در ایران، در چگونگی برگزاری فریضه حج نیز تأثیر منفی به جا گذاشت. با تشکیل حکومت تیموری، بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از حج، بار دیگر محل توجه قرار گرفت. در مناسبات و رقابتهای حکومتهای مسلمان گاه حج به موضوعی حساس و تعیینکننده تبدیل میشد؛ آنچنانکه مراسم حج عرصه خودنمایی حاکمان مختلف مسلمان نیز میگردید. نویسنده در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخگویی بدین پرسش است که اهتمام به حج، چه کارکردهای سیاسی و اقتصادی در دوره سقوط ایلخانان تا پایان دوره تیموری داشته است؟ در پاسخ میتوان گفت که مراسم حج، علاوه بر مشروعیتطلبی، کارکردهای مختلف دیگری - چون خبررسانی، در امان ماندن جان، فرار از دسیسههای درباری، بهرهبرداری از تجارت در مسیر حج، ارسال محمل و اوقاف به مکه - داشته است.
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (۱۳۵۹)، سفرنامه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشرکتاب، چاپ دوم، جلد اول.
ابن تغری بردی، یوسف بن تغزی (۱۳۹۰)، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، تحقیق فهیم محمد شلتوت و ابراهیم علی طرخان، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی.
ابن مجاور، یوسف بن یعقوب (۱۹۵۱م)، تاریخ المستبصر، لیدن، بریل.
ابن مسکویه، احمد بن محمد (۱۳۳۳)، تجارب الأمم، مصر، شرکت التمدن الصناعیه.
بوزجانی، درویشعلی (۱۳۴۵)، روضة الریاحین، بهکوشش حشمت مؤید، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
تتوی، قاضی احمد و قزوینی، آصفخان (۱۳۸۲ )، تاریخ الفی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
جعفری، جعفربن محمد (۱۳۴۳)، تاریخ یزد، بهکوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
جعفریان، رسول (۱۳۸۹)، راه حج، تهران، زیتون سبز.
جنید شیرازی، معینالدین ابوالقاسم (۱۳۲۸)، شدُّ الاَزار فی حطِّ الاوزار عَن زُوار المَزار، مصحح: محمد قزوینی؛ عباس اقبال، تهران، مجلس.
حافظ ابرو (۱۳۵۰)، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به اهتمام خان بابا بیانی، تهران، انجمن آثار ملی.
نوایی، عبدالحسین (۱۳۴۱)، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمورشاه تا شاهاسماعیل، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
واله اصفهانی قزوینی، محمدیوسف (۱۳۷۹)، خلدبرین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)، به کوشش هاشم میرمحدث، تهران، میراث مکتوب.
وثوقی، محمدباقر (۱۳۸۴)، تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار، تهران، سمت.
وصّاف الحضره، فضلالله بن عبدالله (۱۳۳۸)، تاریخ وصّاف الحضره، بهاهتمام محمدمهدی اصفهانی، تهران، کتابخانه ابنسینا.
یزدی، شرف الدین علی (۱۳۳۶)، ظفرنامه، مصحح محمد عباسی، تهران، انتشارات سهامی چاپ رنگین.
Broadbridge, Anne Falby (2001), Mamluk Ideological And Diplomatic Relations With Mongol And Turkic Rulers of The Near Eastern And Central Asia, Ph.d Dissertation, University of Chicago, Chicago, Illinois.
Melville, Charles (1992), “The Year of the Elephant”: Mamluk-Mongol Rivalry in the Hejaz in the Reign of Abusaid (1317 - 1335), Studia Iranica 21.
Subtelny, Maria E. (2007), Timurid in Transition (Turko = Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran, Leiden, Boston, Brill.
موسویمقدم,مهناز , ناصری,اکرم و سیروسی القار,راضیه . (1404). کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری. پژوهشنامه حج و زیارت, 9(2), 101-128.
MLA
موسویمقدم,مهناز , , ناصری,اکرم , و سیروسی القار,راضیه . "کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری", پژوهشنامه حج و زیارت, 9, 2, 1404, 101-128.
HARVARD
موسویمقدم مهناز, ناصری اکرم, سیروسی القار راضیه. (1404). 'کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری', پژوهشنامه حج و زیارت, 9(2), pp. 101-128.
CHICAGO
مهناز موسویمقدم, اکرم ناصری و راضیه سیروسی القار, "کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری," پژوهشنامه حج و زیارت, 9 2 (1404): 101-128,
VANCOUVER
موسویمقدم مهناز, ناصری اکرم, سیروسی القار راضیه. کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری. پژوهشنامه حج, 1404; 9(2): 101-128.