پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

کارکردهای سیاسی - اقتصادی حج مطالعه موردی: دوره سقوط ایلخانان تا پایان تیموری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشآموخته دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه فردوسی
2 استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان
3 استادیار گروه آموزش معارف، دانشگاه فرهنگیان
چکیده
در تاریخ سرزمینهای اسلامی، و به ویژه ایران یکی از عرصههای مهم مرتبط با حج، سیاست و حکومت است. حکومتهای مسلمان، که خود را حامی شریعت و گسترشدهنده آن معرفی میکردند، میکوشیدند تا با توجه به مسائل مربوط به حج از یکسو به تکلیف خویش عمل کنند و از سوی دیگر بر مشروعیت خود بیفزایند. ایلخانان از همان آغاز مسلمانی خود، اقدامات قابل توجهی در راستای اعزام کاروانهای زیارتی به مکه و بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از آن انجام دادند، اما با برافتادن حکومت آنها و به وجود آمدن دورهای از تجزیه سیاسی در ایران، در چگونگی برگزاری فریضه حج نیز تأثیر منفی به جا گذاشت. با تشکیل حکومت تیموری، بهرهبرداری سیاسی- اقتصادی از حج، بار دیگر محل توجه قرار گرفت. در مناسبات و رقابتهای حکومتهای مسلمان گاه حج به موضوعی حساس و تعیینکننده تبدیل میشد؛ آنچنانکه مراسم حج عرصه خودنمایی حاکمان مختلف مسلمان نیز میگردید.
نویسنده در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخگویی بدین پرسش است که اهتمام به حج، چه کارکردهای سیاسی و اقتصادی در دوره سقوط ایلخانان تا پایان دوره تیموری داشته است؟ در پاسخ میتوان گفت که مراسم حج، علاوه بر مشروعیتطلبی، کارکردهای مختلف دیگری - چون خبررسانی، در امان ماندن جان، فرار از دسیسههای درباری، بهرهبرداری از تجارت در مسیر حج، ارسال محمل و اوقاف به مکه - داشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. منابع

    1. آذرخش، مریم (۱۳۹۸)، چالشهای برگزاری حج در دوره خلفای عباسی از سال ۲۳۱- ۴۴۴ قمری، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهراء.
    2. آژند، یعقوب (۱۳۶۳)، قیام شیعی سربداران، تهران، گستره.
    3. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (۱۳۵۹)، سفرنامه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشرکتاب، چاپ دوم، جلد اول.
    4. ابن تغری بردی، یوسف بن تغزی (۱۳۹۰)، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، تحقیق فهیم محمد شلتوت و ابراهیم علی طرخان، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی.
    5. ابن مجاور، یوسف بن یعقوب (۱۹۵۱م)، تاریخ المستبصر، لیدن، بریل.
    6. ابن مسکویه، احمد بن محمد (۱۳۳۳)، تجارب الأمم، مصر، شرکت التمدن الصناعیه.
    7. بوزجانی، درویشعلی (۱۳۴۵)، روضة الریاحین، بهکوشش حشمت مؤید، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    8. تتوی، قاضی احمد و قزوینی، آصفخان (۱۳۸۲ )، تاریخ الفی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
    9. جعفری، جعفربن محمد (۱۳۴۳)، تاریخ یزد، بهکوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    10. جعفریان، رسول (۱۳۸۹)، راه حج، تهران، زیتون سبز.
    11. جنید شیرازی، معینالدین ابوالقاسم (۱۳۲۸)، شدُّ الاَزار فی حطِّ الاوزار عَن زُوار المَزار، مصحح: محمد قزوینی؛ عباس اقبال، تهران، مجلس.
    12. حافظ ابرو (۱۳۵۰)، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به اهتمام خان بابا بیانی، تهران، انجمن آثار ملی.
    13. ------- (۱۳۷۲)، زبدة التواریخ، مصحح: سیدکمال حاج سیدجوادی، تهران، نی.
    14. حسینی تربتی، ابوطالب (۱۳۴۲ )، تزوکات تیموری، تهران، اسدی.
    15. حکمت، علیاصغر (۱۳۶۳)، «جامی: متضمن تحقیقات در تاریخ احوال و آثار منظوم و منثور خاتمالشعرا نورالدین عبدالرحمان جامی»، تهران، توس.
    16. خنجی اصفهانی، فضل الله بن روزبهان (۱۳۶۲)، سلوک الملوک، مصحح: محمد علی موحد، تهران، خوارزمی.
    17. -------(۲۵۳۵)، مهماننامه بخارا، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    18. -------(۱۳۸۲)، عالم آرای امینی، مصحح: محمداکبر عشیق، تهران، میراث مکتوب.
    19. خوافی، ابوالقاسم شهابالدین (۱۳۵۷)، منشاء الانشاء، بهکوشش رکنالدین همایون فرخ، تهران: دانشگاه ملی ایران.
    20. خوافی، فصیح احمدبن جلالالدین (۱۳۳۹)، مجمل فصیحی، مصحح: محمود فرخ، مشهد، کتابفروشی باستان.
    21. خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین (۱۳۵۳)، حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تهران، کتابفروشی خیام.
    22. ذهابی، مجتبی و کرمعلی، اکرم (۱۳۹۷)، «تبیین و تحلیل تاریخی کارکردهای سیاسی-اجتماعی حج در دوره عباسیان»، میقات حج، س۲۷، ش ۱۰۵، ص ۱۱۱ - ۱۲۶.
    23. رنجبر، محمدعلی (۱۳۸۲)، مشعشعیان (ماهیت فکری - اجتماعی و فرآیند تحولات)، تهران، نگاه.
    24. روملو، حسن بیگ (۱۳۸۴)، احسن التواریخ، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر.
    25. سمرقندی، امیردولتشاه بن علاءالدوله (۱۳۳۸)، تذکرةالشعرا، بههمت محمد رمضانی، تهران، چاپخانه خاور.
    26. سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق (۱۳۶۹)، مطلع السعدین و مجمع بحرین، مصحح: محمد شفیع، لاهور، چاپخانه گیلانی.
    27. سیستانی، ملکشاهحسین (۱۳۴۴)، احیاءالملوک، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    28. طهرانی، ابوبکر (۱۳۵۶)، کتاب دیار بکریه، مصحح: نجاتی لوغال و فاروق سومر، تهران، کتابخانه طهوری.
    29. غفاری، غلامرضا (۱۳۹۰)، سرمایه اجتماعی و امنیت انتظامی، تهران، جامعهشناسان.
    30. کولب، ویلیام؛ گولد، جولیوس (۱۳۹۲)، فرهنگ علوم اجتماعی، تهران، مازیار.
    31. گاوان، خواجه عمادالدین محمود (۱۹۳۸)، ریاضالانشاء، مصحح: شیخ چاندبن حسن، به اهتمام غلام یزدانی، حیدرآباد دکن، دارالطبع سرکارعالی .
    32. مقریزی، احمدبن علی بن عبدالقادر (بیتا)، السلوک لمعرفة دول الملوک، تحقیق محمدعبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، جزء السابع.
    33. موحدینیا، عباس (۱۳۹۰)، مراسم حج در دوره عباسیان، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم.
    34. موسویمقدم، مهناز (۱۳۹۳)، حج از سقوط حکومت ایلخانان تا پایان حکومت تیموریان، تهران، مشعر.
    35. میرخواند، میرمحمد بنخواوندشاه (۱۳۳۹)، روضةالصفا، تهران، امیرکبیر.
    36. نخجوانی، محمدبن هندوشاه (۱۹۶۴,۱۹۷۶م)، دستور الکاتب فی تعیین المراتب، مصحح: علی اوغلی علیزاده، مسکو، انستیتوی خاورشناسی و انتشارات دانش.
    37. نطنزی، معینالدین (۱۳۳۶)، منتخب التواریخ معینی، مصحح: ژان اوبن، تهران، کتابفروشی خیام.
    38. نظامی باخرزی، عبدالواسع (۱۳۷۱)، مقامات جامی، مصحح :مایل هروی، تهران، نی.
    39. نوایی، عبدالحسین (۱۳۴۱)، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمورشاه تا شاهاسماعیل، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    40. واله اصفهانی قزوینی، محمدیوسف (۱۳۷۹)، خلدبرین (تاریخ تیموریان و ترکمانان به کوشش هاشم میرمحدث، تهران، میراث مکتوب.
    41. وثوقی، محمدباقر (۱۳۸۴)، تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار، تهران، سمت.
    42. وصّاف الحضره، فضلالله بن عبدالله (۱۳۳۸)، تاریخ وصّاف الحضره، بهاهتمام محمدمهدی اصفهانی، تهران، کتابخانه ابنسینا.
    43. یزدی، شرف الدین علی (۱۳۳۶)، ظفرنامه، مصحح محمد عباسی، تهران، انتشارات سهامی چاپ رنگین.
    1. Broadbridge, Anne Falby (2001), Mamluk Ideological And Diplomatic Relations With Mongol And Turkic Rulers of The Near Eastern And Central Asia, Ph.d Dissertation, University of Chicago, Chicago, Illinois.
    2. Melville, Charles (1992), “The Year of the Elephant”: Mamluk-Mongol Rivalry in the Hejaz in the Reign of Abusaid (1317 - 1335), Studia Iranica 21.
    3. Subtelny, Maria E. (2007), Timurid in Transition (Turko = Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran, Leiden, Boston, Brill.