پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

ظرفیت شناسی حج در هویت بخشی مسلمانان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی و مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد
2 استادیار گروه علوم سیاسی و مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد
چکیده
حج صرفاً یک عمل معنوی فردی نیست، بلکه تجربهای جمعی است که از مرزهای ملی، قومی و فرهنگی فراتر میرود و یک هویت مشترک را در میان کسانی که در آن شرکت دارند تجمیع میکند. ظرفیتشناسی حج در هویتبخشی مسلمانان، از دریچه نظریه ارتباطات فرهنگی به عنوان یک تجربه دگرگونکننده عمل میکند. در این نظریه، حج به عنوان یک گفتمان فرهنگی عمل میکند و در فرآیند آن، هویتهای فردی و جمعی در معرض تغییر و تحول قرار میگیرند.
این مقاله با بهرهگیری از رویکرد توصیفی - تحلیلی و چارچوب نظری ارتباطات بین فرهنگی، به بررسی نقش تجربه جمعی حج در هویتبخشی فرهنگی و اجتماعی مسلمانان میپردازد. نگارنده با تحلیل دینامیکهای ارتباطر و غیر کلامی میان زائران، نشان میدهد که چگونه مناسک مشترک و تعاملات بین فرهنگی در حج، زمینه ساز تقویت حس همبستگی، همدلی و شکلگیری هویت جمعی در امت اسلامی میشود. یافتهها حاکی از آن است که تجربه حج فراتر از یک آیین عبادی فردی، بستری برای تبادل فرهنگی، ترویج تحمل و درک متقابل، تقویت عناصر مشترک هویتی در میان مسلمانان از اقوام و ملل گوناگون فراهم میسازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. منابع

    1. احمدی، محمد رضا و دیگران (۱۳۸۷ش)، «بررسی تأثیر ابعاد روانشناختی حج بر سطح دینداری حجاج»، فصلنامه روانشناسی و دین، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۷ش ، ص۷ - ۴۴.
    2. اکبری، بهمن (۱۳۹۰ش)، «بحران هویت و هویت دینی»، مجله پیک نور، سال ششم، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۷ش، ص ۲۱۹ - ۲۳۱.
    3. اندیشه، هاشم و دیگران (۱۳۹۷ش)، «حج، عامل هویتیابی مسلمانان و جامعه اسلامی»، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۰۵، پاییز ۱۳۹۷، ص۱۲۷ - ۱۴۰.
    4. اولیائی، اسماعیل (۱۳۷۸ش)، «اهداف اجتماعی اقتصادی کنگره عبادی - سیاسی حج در جهان اسلام»، مجله میقات حج، شماره ۲۷، فروردین ۱۳۷۸ش، ص ۲۹- ۴۴.
    5. باعزت، فرشته (۱۳۹۴ش)، «تأثیر مناسک حج عمره مفرده بر تقویت هویت دینی دانشجویان دانشگاه»، فصلنامه اندیشههای نوین تربیتی، دوره ۱۱، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۴ش، ص۲۹ - ۴۳.
    6. جلیلی، زهرا (۱۳۹۹)، «مدخلی بر اتحاد در اسلام و جلوههایی از آن»، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۴، زمستان ۱۳۹۹ش، ص۹۹ - ۱۱۴.
    7. حیدری، مجتبی (۱۴۰۰)، «نقش حج در حفظ و تقویت نظام اجتماعی مسلمانان»، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۸، پاییز ۱۴۰۰ش، ص۷ - ۳۰.
    8. خویینی، غفور (۱۳۸۵ش)، «نقش امام خمینی در احیای هویت فرهنگی سیاسی مسلمانان»، فصلنامه متین، شماره ۳۰، بهار ۱۳۸۵ش، ص۷۱ - ۸۲.
    9. روستاخیز، بهروز (۱۴۰۰ش)، «ارتباطات میان فرهنگی به مثابه جریانی از تعدیل شخصیت و هویتهای انسانی-اجتماعی (تحلیلی بر فیلم سینمایی هفت سال در تبت از منظر ارتباطات میان فرهنگی)»، فصلنامه جامعهپژوهی فرهنگی، سال ۱۲، شماره ۳، پاییز ۱۴۰۰ش، ص۴۵ - ۶۵.
    10. رهبر، محمدتقی و زحیلی، وهبه (۱۳۷۳ش)، «نگاهی به اسرار حج»، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۰، زمستان ۱۳۷۳ش، ص ۱۹ - ۳۶.
    11. صادقزاده، هادی (۱۳۹۸ش)، «کارکردهای دیپلماسی فرهنگی حج در ایجاد وحدت و انسجام مسلمانان»، فصلنامه میقات حج، شماره ۱۱۰، زمستان ۱۳۹۸ش، ص ۱۰۹ - ۱۳۵.
    12. صالحی، سیدرضا (۱۳۸۹ش)، «مروری بر کارکردهای گوناگون مناسک حج»، فصلنامه میقات حج، شماره ۷۴، زمستان ۱۳۸۹ش، ص ۱۱۹- ۱۰۰.
    13. صالحی، نادعلی (۱۳۷۸ش)، «نقش حج در تقریب مذاهب اسلامی و وحدت مسلمانان از دید امام خمینی۱»، فصلنامه میقات حج، شماره ۳۰، زمستان ۱۳۷۸ش، ص۱۹۴ - ۲۱۵.
    14. صدر نبوی، رامپور (۱۳۸۰ش)، «دو اندیشمند والامقام نظریه نقش اجتماعی»، مجله تخصصی زبان و ادبیات دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد (دانشکده ادبیات و علوم انسانی (مشهد)، شماره ۱۳۵ - ۱۳۴، سال ۱۳۸۰ش، ص۵۸۷ - ۶۰۲.
    15. عاملی، سعیدرضا و دیگران (۱۳۹۳)، «نحوه مذاکره هویت تازه مسلمانان در ایران (با تأکید بر نقش اسلام)»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، شماره ۲۸، زمستان ۱۳۹۳ش، ص۱ - ۳۸.
    16. محمدی، محسن و کریمیان، نورالله و رضایی، حسن (۱۳۹۴ش)، «ظرفیتهای درونی اسلام در تقویت همبستگی با تمرکز بر نقش حج در وحدت جهان اسلام»، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۳، شماره ۲، پاییز ۱۳۹۴ش، ص۲ - ۲۶.
    17. موسوی، سیدحیدر ( ۱۳۹۰ش )، اسلام در آیینه حج، قم، انتشارات مشعل هدایت.
    18. نظری، علی اشرف و پیرانی، شهره (۱۳۹۶ش)، «نظریه هویت اجتماعی و بازنمایی کنش هویتی داعش»، فصلنامه مطالعات ملی، شماره ۷۰، سال ۱۳۹۶ش، ص۷۷ - ۹۸.
    19. ورعی، سیدجواد (۱۳۸۰ ش)، «پیامبر خدا۹ و فرصت طلایی حج»، فصلنامه میقات حج، شماره ۳۷، پاییز ۱۳۸۰ش، ص۵۲ - ۶۸.
    20. یوسف‎زاده، حسن و دیگران (۱۳۹۶ش)، « ارتباطات میانفرهنگی بر اساس نظریه کنش دعوتی در تناظر با کنش ارتباطی هابرماس»، فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۶ش، ص۱۲۱ - ۱۴۶.
    21. یوسفی، علی، و ورشوی، سمیه (۱۳۹۳ش)، «مشکل زبانی، مانعی برای ارتباطات میان فرهنگی زائرین خارجی با مجاوران»، دومین همایش زبان و مفاهیم علوم اجتماعی، تهران، انجمن جامعهشناسی ایران.
      1. Bacevic، J. (2023). Epistemic injustice and epistemic positioning: towards an intersectional political economy. Current Sociology، 71 (6)، 1122 - 1140.
      2. Fearon، J. D. (1999). What is identity (as we now use the word). Unpublished manuscript، Stanford University، Stanford، Calif، 1 - 43.
      3. Gudykunst، W. B. (2003). Cross-cultural and intercultural communication. Sage.
      4. Koester، J.، & Lustig، M. W. (2015). Intercultural communication competence: Theory، measurement، and application. International journal of intercultural relations، 48، 20 - 21.
      5. Noury، A.، & Roland، G. (2020). Identity politics and populism in Europe. Annual Review of Political Science، 23، 421 - 439.
      6. Piller، I. (2012). Intercultural communication: An overview. The handbook of intercultural discourse and communication، 3 - 18.
      7. Rowlands، M. (2020). The politics of identity in archaeology. In Social construction of the past (pp. 129 - 143). Routledge.
      8. Spears، R. (2021). Social influence and group identity. Annual review of psychology، 72، 367 - 390.
      9. Taylor، D. (2024). Political Identity in South Asia. In Political Identity in south Asia (pp. 255 - 266). Routledge.
      10. Walder، A. G. (2009). Political sociology and social movements. Annual review of sociology، 35، 393 - 412.