۱. بیان مسئله

پدیدة مهم همگرایی و اتحاد مسلمانان در ایام حج در دین اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است. حج یا زیارت بیت الله الحرام یکی از ارکان پنج گانه اسلام به شمار می رود و یک فریضه دینی است که هر مسلمان مستطیعى حداقل یک بار در طول عمر خود باید آن را انجام دهد. عبداللّه بن سنان از امام صادق۷ نقل می کند که آن حضرت فرمود:

لَوْ عَطَّلَ اَلنَّاسُ اَلْحَجَّ لَوَجَبَ عَلَى اَلْإِمَامِ أَنْ یُجْبِرَهُمْ عَلَى اَلْحَجِّ إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا لأنَّ هَذَا اَلْبَیْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ .. (صدوق، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۹۶)

اگر مردم حج را رها کردند، بر زمامدار مسلمانان است که آنان را بر انجام دادن فریضه حج وادار سازد؛ چه بخواهند و چه نخواهند؛ چراکه این خانه برای حج برپا شده است.

اهمیت حج تا آنجا است که امام صادق۷ در جایی دیگر می فرماید: «فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ، أَنْفَقَ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْتِ مَالِ اَلْمُسْلِمِینَ»؛ «اگر مردم، هزینه سفر حج را نداشته باشند، مخارج سفر آنان از بیت المال مسلمانان پرداخت مى شود». (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۷۲) باز از آن حضرت با سندی معتبر نقل شده که فرمود:

«مَنْ مَاتَ وَ لَمْ یَحُجَّ حَجَّةَ اَلْإِسْلاَمِ، لَمْ تَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِکَ حَاجَةٌ تُجْحِفُ بِهِ أمْ مَرَضٌ لاَ یُطِیقُ فِیهِ اَلْحَجَّ، أَوْ سُلْطَانٌ یَمْنَعُهُ، فَلْیَمُتْ یَهُودِیّاً أَوْ نَصْرَانِیّاً .». (همان، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۶۸)

هرکس از دنیا برود، درحالی که فریضه «حجة الاسلام» را به جا نیاورده باشد، بدون اینکه حاجتی مانع او شده باشد یا به جهت بیماری از آن بازمانده باشد، یا پادشاهی از رفتن او جلوگیری کند، چنین فردی به کیش یهودیت یا نصرانیت خواهد مرد.

در گردهمایی سالانه حج میلیون ها نفر از پیشینه ها و فرهنگ های مختلف، بر برادری و وحدت، که ویژگی ذاتی اسلام است، تأکید می کنند. علی رغم تنوع جغرافیایی، زبانی و فرهنگی میان مسلمانان، حج به عنوان یک نیروی متحدکننده قدرتمند عمل می کند و افراد را از هر طبقه ای گرد هم می آورد تا مناسک مقدس را با هماهنگی و همبستگی انجام دهند.

نویسنده در این پژوهش دنبال درک انگیزه هایی که مسلمانان را برای انجام سفر سخت حج سوق می دهد، است. و این موضوع را هم بحث مى کند که آیا تجربه همگانی شانه به شانه ایستادن با زائران دیگر در حج از پیشینه های مختلف، حس همبستگی و برادری را تقویت می کند یا خیر؟ دلایل حضور در حج تنها دلایل معنوی است یا حس همبستگی و برابری نیز در آن نقش دارد؟ با این حال باید توجه داشت که یکی از این مصادیق مهم که می توان به آن پرداخت و انگیزه زیربنایی برای همه زائران می تواند باشد، احساس عمیق فداکاری، ایمان در دل خود و همبستگی میان یکدیگر است که این همبستگی را می توان در بستر نظریه هویت اجتماعی بحث کرد.

نظریه هویت اجتماعی چارچوب مناسبی برای درک همگرایی و اتحاد مسلمانان در مراسم حج فراهم می کند. بر اساس این نظریه افراد از طریق عضویت در گروه های اجتماعی احساس تعلق و عزت نفس به دست می آورند. حج به عنوان مظهر قدرتمند هویت اجتماعی عمل می کند؛ زیرا زائران به عنوان مجموعه ای از مؤمنان گرد هم می آیند و از تفاوت های فردی فراتر می روند و تحت پرچم اسلام متحد می شوند. هدف این مقاله بررسی زمینه ها و عواملی است که به همگرایی و اتحاد مسلمانان در ایام حج ابراهیمی کمک می کند. با بررسی اهمیت حج به درک خود از حج به عنوان یک تجربه دگرگون کننده - که وحدت، همبستگی و تجدید معنوی را در میان جامعه جهانی مسلمانان تقویت می کند - اضافه می کنیم.

با توجه به مسائل بیان شده پژوهش پیش رو دنبال پاسخ به این سؤال مهم است که زمینه ها و عوامل مختلف همگرایی چگونه به اتحاد مسلمانان در حج از منظر نظریه هویت اجتماعی کمک می کند؟ فرضیه نگارنده این پژوهش این است که تجربه مشترک شرکت در حج ابراهیمی، کنار هویت مشترک مسلمان موجب افزایش احساس اتحاد و همبستگی بین زائران مى شود. علاوه بر این عواملی مانند تشریفات جمعی، پویایی گروه و روابط بین گروهی در زیارت، این حس وحدت را میان شرکت کنندگان تقویت می کند.

این پژوهش شامل پیشینه پژوهش است که به مطالعات صورت گرفته حول این موضوع می پردازد و وجه تمایز پژوهش حال حاضر را با این دست مطالعات مشخص می کند. قسمت دیگر چارچوب نظری است که قسمت مهم مقاله را تشکیل می دهد و قرار است در بستر نظریه هویت اجتماعی به عنوان یک نظریه مهم در علوم انسانی و به خصوص جامعه شناسی سیاسی، موضوع محل بحث را واکاوی کنیم.

دریافته های پژوهش تلاش می شود که هویت اجتماعی در بستر موضوع برابری و همکاری شود. همچنین با تعریف هویت دینی، که عامل کنار هم قرار دادن مسلمانان در حج است، می توان کاربست نظریه هویت اجتماعی را در تمام عرصه های سیاسی، عبادی و حتى اقتصادی حج مشاهده کرد که در این پژوهش به آنها پرداخته شده است.

۲. پیشینه پژوهش

محمدی و همکاران (۱۳۹۴ش) در پژوهشی با عنوان ظرفیت های درونی اسلام در تقویت همبستگی با تمرکز بر نقش حج در وحدت جهان اسلام چنین بیان می کنند که هرچند جهان اسلام همواره با دیالکتیک عوامل اتحادبخش و تفرقه افکن مواجه بوده است، ولی هر بار عناصر اتحادبخش در سطح وسیعی بروز کرده اند و زمینه اتحاد فراهم شده است. این مقاله درصدد پاسخ به این پرسش است که اسلام از چه ظرفیت های درونی براى ایجاد و تقویت همبستگی برخوردار است. در این پژوهش چنین نتیجه گیری شده است که حج با تقویت هویت تمدنی و تمرکز بر دشمن مشترک، ظرفیت برقراری همگرایی سیاسی جهان اسلام را دارد. از طرف دیگر تقویت هویت دینی و سرمایه اجتماعی در حج، زمینه همگرایی ارتباطی را تقویت می کند. جمعی بودن و ساختارشکن بودن مناسک حج، مناسکی وحدت بخش را ایجاد می کند.

در پژوهشی که اندیشه و همکاران (۱۳۹۷ش) با عنوان «حج، عامل هویت یابی مسلمانان و جامعه اسلامی» انجام داده اند، چنین آمده است که هویت در اصطلاح شامل مجموعه ای از خصوصیات جسمی، روانی و اجتماعی است که شخص را از دیگران متمایز می کند. از سوی دیگر حج عبادتی بزرگ است که افزون بر آثار معنوی در هویت بخشی به مسلمانان نیز تأثیر مهمی دارد. تأثیرگذاری حج بر هویت مسلمانان عمدتاً از دو جنبه هویت دینی و هویت فرهنگی است. این پژوهش در زمینه هویت دینی و حضور در مناسک حج پرسش های بنیادینی را برای افراد مطرح می کند و آنان را به پاسخ دادن یا یادآوری و توجه به پاسخ های آنها وامی دارد و از خواب غفلت بیدارشان می کند و بدین طریق هویت دینی آنان را بازیابی و تثبیت می کند.

در پژوهشی با عنوان «کارکردهای دیپلماسی فرهنگی حج در ایجاد وحدت و انسجام مسلمانان» نوشته صادق زاده (۱۳۹۸) چنین آمده است: اسلام هرگونه مرز بندی فکری، سیاسی، اعتقادی ، طبقاتی و نژادی را نفی می کند و بر همین اساس علمای اسلام همواره در راستای وحدت امت اسلامی حرکت و تلاش کرده و منادی وحدت بوده اند و در سیره عملی خود با محور قرار دادن قرآن کریم و سیره معصومان براى تعلیم معارف دین و حفظ آن و مبارزه با تحریف و بدعت و انحرافات فکری و عملی در میان امت اسلامی حرکت کرده اند. اما با همه این اختلافات ظاهری اشتراکات فراوانی در آنان مشاهده می شود؛ از جمله اینکه همه آنها با هدف واحد و اعمال و آداب و اذکار و حتی رنگ لباس واحد، پیرامون خانه واحد (کعبه)، می گردند که همه این اعمال، نماد وحدت و یکرنگی و همدلی است.

حیدری(۱۴۰۰) در پژوهشی با عنوان «نقش حج در حفظ و تقویت نظام اجتماعی مسلمانان» چنین گفته است که از منظر اسلام، جامعه و نظام اجتماعی مسلمانان از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. تحقق بسیاری از آموزه های اسلامی تنها با شکل گیری و قوام و استحکام جامعه اسلامی رخ می دهد. حج با ویژگی های خاص خود می تواند نقش تأثیرگذاری در حفظ و تقویت نظام جامعه اسلامی داشته باشد. در این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی به این موضوع پرداخته شده و تأثیر حج بر مؤلفه های حافظ و تقویت کننده نظام اجتماعی مسلمانان بررسی شده است. پژوهش حاضر نشان می دهد حج بر نشر و گسترش آموزه های دینی در سطح جامعه تأثیر می گذارد، ارزش های معنوی را در جامعه تقویت می کند، آگاهی مسلمانان را به خصوص نسبت به وضعیت مسلمانان افزایش می دهد و موجب ارتقای فرهنگی جهان اسلام می شود.

نوآوری پژوهش

نوآوری این تحقیق درباره همگرایی و وحدت مسلمانان در موسم حج ابراهیمی در به کارگیری نظریه هویت اجتماعی به عنوان چارچوب نظری است. این پژوهش با ادغام نظریه هویت اجتماعی در مطالعه حج، دیدگاه جدیدی را درباره عواملی که به همگرایی و وحدت مسلمانان ختم مى شود، ارائه می دهد و این اجازه را می دهد تا درک عمیق تری از اینکه چگونه هویت گروهی به تعاملات و روابط افراد با دیگران در این زمینه شکل می دهد، پیدا کنیم.

۳. چارچوب نظری و روش پژوهش

الف) نظریه هویت اجتماعی3

نظریه هویت اجتماعی را اولین بار روانشناسان اجتماعی، هنری تاجفل و جان ترنر در دهه ۱۹۷۰ میلادى ارائه کردند. طبق این نظریه افراد از گروه هایی که به آنها تعلق دارند، احساس هویت خود را می گیرند. این گروه ها می توانند بر اساس عوامل مختلفی - مانند نژاد، قومیت، جنسیت، مذهب یا هر دسته اجتماعی دیگری - باشند. طبق نظریه هویت اجتماعی افراد بر پایه دسته بندی های اجتماعی، خود و دیگران را به دو گروه «درون گروهی» و «برون گروهی» دسته بندی می کنند. درون گروهی حالتی است که فرد به آن تعلق دارد و با آن همذات پنداری می کند. درحالی که برون گروهی حالتی است که فرد به آن تعلق ندارد و ممکن است آن را متفاوت یا فرودست تلقی کند. این دسته بندی می تواند به احساس تعلق، غرور و همبستگی با درون گروه و همچنین تعصب، تبعیض و درگیری با بیرون گروه منجر شود.

یکی از مفاهیم کلیدی در نظریه هویت اجتماعی، ایده «مقایسه اجتماعی» است. (جنکیز و نظری، ۱۳۸۵، ص۱۵۴) به هویت از دیدگاه جامعه شناسان «هویت جمعی» گفته می شود. بدین ترتیب هویت جمعی مجموعه ویژگی ها، ارزش ها، نگرش ها و خصوصیاتی است که متعلق به یک واحد بسیار کلان به اسم ملت است؛ به تعبیر دیگر، هویت جمعی، بیانگر اهداف، رفتارها، تفکرات، احساسات و تمایلات مشترک یک جمع است که نوعی احساس تعهد و وفاداری به آن گروه را در اشخاص برمی انگیزد.

هویت جمعی معمولاً به ارضای نیازهای تعلق، احترام و امنیت در افراد منجر می شود. هرچه این هویت قوی تر باشد، احساس مسئولیت و وفاداری شخص به آن جمع، عمیق تر و پایدارتر خواهد بود.(Tajfel and Turner, 1978: p 152- 153). افراد برای تقویت عزت نفس و ایجاد یک هویت اجتماعی مثبت، درون گروهی خود را با گروه های بیرونی مقایسه می کنند. این می تواند منجر به جانبداری یا سوگیری درون گروهی شود، جایی که افراد به گروه خود مثبت تر نگاه می کنند و گروه های بیرونی را با دیدی منفی درک می کنند. این تعصب می تواند به اشکال مختلفی مانند تبعیض، کلیشه ها و تعصب ظاهر شود. مفهوم مهم دیگر در نظریه هویت اجتماعی ایده «برجستگی هویت اجتماعی» است. این به میزان ارتباط و اهمیت هویت اجتماعی یک فرد در یک موقعیت خاص اشاره دارد.

هنگامی که هویت اجتماعی برجسته است، افراد به احتمال زیاد با درون گروه خود همذات پنداری می کنند و رفتارهایی را انجام می دهند که همبستگی گروهی را ترویج می کند (Langman, 2022: p 924)؛ براى مثال در زمان درگیری یا رقابت بین گروه ها برجستگی هویت اجتماعی ممکن است افزایش یابد و منجر به انسجام درون گروهی و خصومت برون گروهی شود.

نظریه هویت اجتماعی در زمینه های مختلف دنیای واقعی، مانند روابط بین گروهی، جنبش های اجتماعی و رفتار سازمانی به کار گرفته شده است؛ مثلاً تحقیقات نشان داده است که افراد به احتمال زیاد از سیاست ها و رفتارهایی حمایت می کنند که به نفع درون گروهی آنها باشد، حتی اگر به قیمت گروه های بیرونی تمام شود. (Meijer and Wagemakers, 2013: p 128 )).

از نظریه فوق در مضمون هویت دینی به عنوان هسته اصلی مطالعاتی در پژوهش پیش رو استفاده می شود. بدین گونه که هویت اجتماعی در زمان حج به صورت هویت دینی خود را نشان می دهد و افراد در راستای این هویت با وجود فرهنگ های مختلف در کنار هم جمع می شوند. بنابراین در بخش بعد دنبال تعریف و کاربست نظریه هویت اجتماعی در چارچوب هویت دینی هستیم.

ب) هویت دینی (هویت اجتماعی) در حج

دین نقش مهمی در شکل گیری هویت انسان ها ایفا می کند. پاسخ گویی به پرسش های اساسی و بنیادین انسان ها یکی از دستاوردهای اساسی دین است؛ اینکه من کیستم؟ از کجا آمده ام؟ آمدنم بهر چه بود؟ و... . جست وجوی فرد و یافتن پاسخ برای این پرسش ها نشان دهنده شکل گیری هویت دینی در وجود اوست.

هویت دینی4 را می توان مجموعه ای شناختی، اعتقادی و روانی شامل ارزش ها، هنجارها، باورها، احساسات، نمادها، طرز تلقی ها و آگاهی های مختص به یک خودِ فردی اجتماعی دانست که حول یک محور غایی (مفهوم مقدس) سازمان یافته است و با اثرگذاری بر کنش های اجتماعی از یک سو سبب همبستگی و انسجام درون گروهی (درون دینی) میان اعضای گروه (دینداران) می شود و از سوی دیگر موجب تمایز «برون گروهی» (برون دینی) را با دیگر افراد و گروه ها فراهم می آورد.

هویت دینی را به سبب اهمیت فوق العاده و جایگاه والای آن می توان مهم ترین بعد هویت دانست که نقش به سزایی در هویت بخشی به افراد جامعه ایفا می کند. در این بینش، انسانِ مسلمانِ موحد، در هر نقطه ای از جهان زندگی کند، در ذهن و ضمیر خویش، «خویشتن» را وابسته به هویتی اسلامی می یابد و در این فضای فرهنگی تنفس می کند. (اندیشه و همکاران، ۱۳۹۷، ص۱۲۸)

حال با توجه به مطالبی که بیان شده است پدیده سیاسی - عبادی حج را بر اساس نظریه هویت اجتماعی، که نمود آن را به صورت هویت دینی می توان مشاهده کرد، از نقطه نظرهای زمینه ها، عوامل و موانع به عنوان افق دیدگاه خود بحث و بررسی مى کنیم.

۴. زمینه های همگرایی در حج ابراهیمی

الف) زمینه فکری: حج ابراهیمی به مثابه مسئله مشترک اعتقادی

حج به عنوان یک سفر عمیق معنوی و تحول آفرین تلقی می شود که مسلمانان را به خدا نزدیک تر و ایمان آنها را تقویت می کند. حج فریضه ای بس مهم و ارزشمند است؛ زیرادر آیه (وَ لِلهِ عَلَی النّاسِ حج الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ) (آل عمران: ۹۷) ذکر «وَ مَنْ کَفَرَ» به جای «وَ مَن تَرَکَ» بیانگر اهمیت فوق العاده حج است؛ به این معنا که ترک آن مستلزم کفر است.

باید دقت داشت که حج و مناسک آن جلوه آشکار هدایت و راهنمایی خداوند است؛ (مائده : ۳۶، ۳۷) حج و مناسک آن همچنین از مقدسات و شعایر الهی محسوب می شود. حج میدان انجام اعمال خیر و کسب توشه برای آخرت است. (بقره: ۱۹۷)

همان طور که از آیات اشاره شده مشخص می شود اهمیت حج ریشه در آموزه های اسلامی دارد؛ زیرا بازنمایی اعمال حضرت ابراهیم و خاندانش است. مسلمانان بر این باورند که با انجام حج می توانند روح خود را پاکیزه و برای گناهان خود طلب آمرزش کنند و در راه خدا گام بردارند. حج یکی از مسائل اعتقادی رایج میان مسلمانان تلقی می شود؛ زیرا موجب وحدت و برادری میان جامعه جهانی مسلمانان است. از آیات قرآن کریم مشخص مى شود که حج ابراهیمی فریضه ای مهم، انسان ساز و باعث رشد فردی و زمینه ساز تعاون و همکاری است. هر ساله میلیون ها مسلمان از سراسر جهان بدون در نظر گرفتن ملیت، قومیت و موقعیت اجتماعی خود برای انجام دادن مناسک حج در مکه گرد هم می آیند. این عبادت جمعی اهمیت همبستگی و همکاری بین مسلمانان را برجسته می کند. علاوه بر این تجربه حج یادآور موقتی بودن این دنیا و اهمیت آمادگی برای زندگی پس از مرگ است. مسلمانان بر این باورند که با انجام فریضه حج می توانند به طهارت روحی نایل شوند و عنایات الهی را کسب کنند. (رهبر، ۱۳۹۳، ص۱۴۲ ، ۱۴۳)

ب) زمینه سیاسی: حج ابراهیمی به مثابه حرکت به سمت امت واحده

حج به مثابه مظهر قدرتمند وحدت میان مسلمانان است. میلیون ها مسلمان را از همه گوشه های جهان، صرف نظر از نژاد، ملیت یا وضعیت اجتماعی - اقتصادی آنها گرد هم می آورد. در ایام حج همه زائران جامه های سفید ساده ای به نام احرام5 می پوشند که تمایزات ثروت و موقعیت اجتماعی را در میان آنها از بین می برد. خداوند متعال می فرماید:

(وَمَا کَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِى بَیْنَهُمْ فِیمَا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ) (یونس: ۱۹)

مردم [در فطرت توحید] یک طایفه بیش نبودند پس از آن فرقه فرقه شدند [و به انواع شرک و دین های باطل گرویدند] و اگر کلمه ای که در ازل از حق سبقت یافته [که برای آزمایش مهلت یابند] نبود البته اختلافاتشان خاتمه یافته و حکم به هلاکت کافران داده می شد».

همان طور که در ترجمه این آیه مشخص است، مردم در فطرت توحیدی خود یک امت محسوب می شوند و در مکتب اسلام مسلمانان یک امت واحده هستند؛ چراکه آنان اسلام و تسلیم شدن در برابر خدای واحد و پذیرش توحید را در خود دارند. از طرفی در آیه ۹۷ سوره آل عمران خداوند می فرماید: (وَللهِ عَلَى النَّاسِ حج الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِى عَنِ الْعَالَمِینَ)؛ « حج ایمان و توحید است و ترک آن موجب کفر عملی» که نشان می دهد حج نشان از ایمان و توحید و رسیدن به امت واحده است. مناسک حج بر مساوات، تواضع و تسلیم در برابر اراده خداوند تأکید دارند. زائران بدون توجه به پیشینه ای که دارند، همان مناسک را انجام می دهند، همان دعاها را می خوانند و شانه به شانه به نماز می ایستند.

حج همچنین به عنوان بستری برای مسلمانان برای ارتباط با یکدیگر، تبادل تجربیات و پرورش درک عمیق تر از اعتقادات و ارزش های مشترکشان عمل می کند و این فرصت را برای مسلمانان فراهم می کند تا اختلافات خود را کنار بگذارند و در عبادت، دعا و تفکر گرد هم آیند. مسلمانان با شرکت در حج اهمیت اتحاد، برادری و همکاری درون امت را یادآور می شوند. این به عنوان نمادی ملموس و قدرتمند از قدرت جمعی و انعطاف پذیری جامعه مسلمان عمل می کند و مؤمنان را برای تلاش برای اهداف مشترک و غلبه بر چالش ها با هم ترغیب می کند. بنابراین می توان گفت حج نقش حیاتی در ترویج وحدت و همبستگی بین مسلمانان دارد. این به عنوان یک سفر معنوی عمیق عمل می کند که از تفاوت های فردی فراتر می رود و مسلمانان را در یک تعهد مشترک به اصول اسلام گرد هم می آورد. حج مفهوم امت را تقویت می کند و مؤمنان را تشویق می کند تا برای ایجاد یک جامعه مسلمان قوی تر و متحدتر تلاش کنند. (فتحی، ۱۴۰۱، ص۱۵۲)

ج) زمینه اجتماعی: حج ابراهیمی به مثابه اجتماع بین المللی سالانه مسلمین

حج ابراهیمی در زمینه اجتماعی اسلام از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا مسلمانان را از تمام گوشه و کنار جهان در نمایش وحدت، برابری و فداکاری در راه خدا گرد هم می آورد. در مراسم حج مسلمانان از هر نژاد، ملیت و طبقات اجتماعی گرد هم می آیند تا مراسم و عبادات یکسانی را در مکان های مقدس انجام دهند. این گردهمایی به عنوان نمادی قدرتمند از برادری جهانی اسلام است که در آن همه مؤمنان نزد خداوند یکسان محسوب شوند. (فتحی، ۱۴۰۱، ص۱۶۲) امام صادق۷ یکی از فلسفه های حج را چنین بیان می کند:

خداوند این بندگان را آفرید... و دستورهایی را در طریق مصلحت دین و دنیا به آنها داد و از آن جمله اجتماع مردم شرق و غرب را در آیین حج مقرر داشت تا مسلمانان یکدیگر را به خوبی بشناسند و از حال هم آگاه شوند». (صدوق، ۱۳۷۸، ص ۴۰۶)

همچنین امام خمینی= در این باره گفته است:

حج بهترین میعادگاه معارف ملت های اسلامی است که مسلمانان با برادران و خواهران دینی و اسلامی خود از سراسر جهان آشنا می شوند و در آن خانه ای که متعلق به تمامی جوامع اسلامی و پیروان ابراهیم حنیف است، گرد هم می آیند و با کنار گذاردن تشخص ها و رنگ ها و ملیت ها و نژادها به سرزمین و خانه اولین خود رجعت می کنند و با مراعات اخلاق کریمه اسلامی اجتناب از مجادلات و تجملات، صفای اخوت اسلامی و دورنمایی از تشکیل امت محمد۹ را در سراسر جهان به نمایش می گذارند. (امام خمینی، ۱۳۶۱ش، ص۱۳)

۵. عوامل همگرایی و اتحاد مسلمین در حج ابراهیمی

مفهوم همگرایی مسلمانان در حج عاملی نیرومند و وحدت بخش است که ریشه عمیقی در ایمان اسلامی دارد. یکی از جنبه های کلیدی حج که بر ایده همگرایی تأکید دارد، اعتقاد مشترک همه مسلمانانی است که در این زیارت شرکت می کنند. در قرآن کریم به طور صریح به فریضه حج اشاره شده است:

- (وَ لِلهِ عَلَی النّاسِ حج الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ). (آل عمران: ۹۷)

در آن خانه آیات [ربوبیّت] هویداست، مقام ابراهیم خلیل است و هر که در آنجا داخل شود، ایمن باشد و مردم را حج و زیارت آن خانه به امر خدا واجب است؛ بر هر کسی که توانایی برای رسیدن به آنجا دارد، و هر که کافر شود [به خود زیان رسانده و] خدا از جهانیان بی نیاز است.

- (و وَ اذْکُرُوا اللهَ فِی أَیّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقی وَ اتَّقُوا اللهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ). (بقره: ۲۰۳)

و خدا را در روزهای معینی یاد کنید (روزهای ۱۱ و ۱۲ و ۱۳ ماه ذی حجه) و هر کس شتاب کند، [و ذکر خدا را] در دو روز انجام دهد، گناهی بر او نیست، و هر که تأخیر کند، [و سه روز انجام دهد نیز] گناهی بر او نیست؛ برای کسی که تقوا پیشه کند و از خدا بپرهیزید و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد.

- (وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ اْلأَکْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...)

در بزرگترین روز حج (روز عرفه یا روز عید که همه در مکه جمع اند یا در آن روز که مؤمنان و مشرکان همه به مکه حاضرند) خدا و رسولش به مردم اعلام می دارند که خدا و رسول از مشرکان بیزارند. پس اگر شما مشرکان توبه کردید برایتان بسی بهتر خواهد بود و اگر رو بگردانید بدانید که شما بر قدرت خدا غالب نیایید و مژده عذابی دردناک به آن کافران برسان».(توبه : ۳)

در این آیات به ایمن بودن خانه خدا و مراسم حج برای همگان، واجب بودن حج برای مسلمانان مستطیع و اتحاد مسلمانان در حج برای برائت از مشرکان اشاره شده است. به دلیل این اعتقاد مشترک بین مسلمانان هر مسلمان مستطیع صرف نظر از ملیت، قومیت و موقعیت اجتماعی سفر حج را انجام می دهد. (منیری و فلاح زاده، ۱۳۹۴، ص۱۶۷) این باور مشترک، پایه و اساس وحدت و درک متقابل را در میان گروه های متنوعی از زائرانی که در مکه گرد هم می آیند، تشکیل می دهد. در مراسم حج لباس یکنواخت به عنوان یک نمایش بصری از همگرایی میان مسلمانان عمل می کند؛ زیرا تمایزات مبتنی بر ثروت، موقعیت یا ظاهر را از بین می برد و همه افراد را تحت یک هویت مشترک به عنوان بندگان خدا متحد می کند. زائران با احرام بستن و انجام همان عبادات در مکان های مقدس، احساس عمیقی از ارتباط و همبستگی با مسلمانان خود را تجربه می کنند. (عاملی و همکاران، ۱۳۹۳، ص۲۵)

عامل دیگری که به همگرایی مسلمانان در حج کمک می کند، ماهیت جمعی تجربه زیارت است. در طول مناسک حج، مانند طواف کعبه و رمی جمره، حجاج دنبال مجموعه ای از اعمال تجویزشده که میلیون ها مسلمان در طول قرن ها انجام داده اند، هماهنگ حرکت می کنند. این حس عبادت جمعی و پایبندی مشترک به سنت، احساس قدرتمندی از تعلق و اتحاد را میان شرکت کنندگان ایجاد می کند و این ایده را تقویت می کند که همه آنها بخشی از یک جامعه جهانی بزرگتر از مؤمنان هستند. علاوه بر این گستردگی زیارت حج، که میلیون ها مسلمان از سراسر جهان را برای نمایش ایمان خود نسبت به خدا به مکه می بیند، گواهی بر جذابیت و اهمیت جهانی این سفر معنوی است. تنوع زبان ها، فرهنگ ها و پیشینه های موجود میان زائران نشان دهنده پیام وحدت و همبستگی است که در قلب ایمان اسلامی نهفته است. مسلمانان با گرد هم آمدن در مکه برای انجام مناسک حج ارزش ها، اعتقادات و مسئولیت های مشترک خود را به عنوان اعضای یک امت یا جامعه مؤمنان یادآوری می کنند. (پورملایی و فرحزادی، ۱۴۰۱، ص۷۲)

الف) تأکید بر اصالت عقیده مشترک (دین اسلام)

مناسک حج عمیقاً ریشه در سنت اسلامی دارد و به معنای نماد وحدت و تسلیم همه مسلمانان در برابر خداوند است. یکی از مفاهیم کلیدی که در حج بر آن تأکید شده است، اهمیت داشتن اعتقاد مشترک باور به خدای واحد، قرآن و قبله مشترک در میان مسلمانان است. این مفهوم با این واقعیت برجسته می شود که همه زائران بدون توجه به پیشینه و موقعیت اجتماعی خود ملزم به انجام دادن مناسک یکسان هستند. حج با تأکید بر اهمیت اعتقاد مشترک، یادآور وحدت و برادری است که در میان مسلمانان وجود دارد. ایده یک عقیده مشترک در اسلام محوری است؛ زیرا بر اعتقاد به خدای واحد و تعالیم حضرت محمد بنا شده است. از مسلمانان انتظار می رود که از پنج رکن اسلام - که شامل اعلام ایمان، نماز، روزه، صدقه و حج است - پیروی کنند. مسلمانان با پایبندی به این ارکان، تعهد خود را به عقاید و اعمال مشترکی که ایمان آنها را مشخص می کند، نشان می دهند. (محمدی و بهروزلک، ۱۳۹۴، ص۲۱۴)

در طول حج زائران از همه گوشه های جهان می آیند. علی رغم این اختلافات آنها با اعتقاد مشترکشان، به اسلام و هدف مشترکشان که طلب آمرزش و نعمت الهی است، متحد شده اند. این وحدت در نحوه تعامل زائران با یکدیگر نشان دادن مهربانی، شفقت و احترام به هم دینان مسلمان بدون توجه به ملیت و قومیت آنهاست. انجام دادن مناسک حج با هم باعث ایجاد حس همبستگی در بین مسلمانان می شود و این باور را تقویت می کند که همه آنها بخشی از یک امت یا جامعه هستند. این وحدت با روایاتی6 که بر اهمیت حمایت و همکاری متقابل تأکید دارد، بیشتر تقویت می شود؛ مثلاً کمک به زائران در انجام فرایض، عملی با فضیلت تلقی می شود؛ زیرا نشان دهنده روحیه برادری و شفقت است که برای اسلام ضروری است. مفهوم عقیده مشترک علاوه بر تقویت حس وحدت میان مسلمانان به تقویت اصول اساسی اسلام نیز کمک می کند. با شرکت در مناسک حج ارزش های ایمان، اطاعت و فروتنی - که محور ایمان آنهاست - به زائران یادآوری می شود. چالش های جسمی و آزمایش های روحی زیارت، یادآور نیاز به صبر، استقامت و انضباط نفس در برابر ناملایمات است. (منیری و فلاح زاده، ۱۳۹۴، ص۱۶۷)

ب) نفی دشمن مشترک

(بَرَ اءَةٌ مِّنَ اللهِ وَرَ سُولِهِ إِلَى الَّذِینَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِ کِینَ )؛ «[این، اعلام] بیزاری از سوی خدا و پیامبر او به کسانی از مشرکان است که با آنها عهد بسته اید». (توبه: ۱) همان طور که مشخص است مفهوم نفی دشمن مشترک در حج از جنبه های مهم زیارت است که بر اهمیت وحدت و برائت از مشرکین میان مسلمانان تأکید می کند. مفهوم نفی دشمن مشترک در حج ریشه عمیقی در آموزه های اسلام و اصول صلح و وحدت دارد که آن را ترویج می کند. در آیه شریفه (وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ اْلأَکْبَرِ أَنَّ اللهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ...)،7 (توبه: ۳) به وضوح برائت از دشمنان اسلام و همگرایی مسلمانان در برائت مشخص است. یکی از جنبه های کلیدی نفی دشمن مشترک در حج، که در بین حجاج صورت می گیرد. در زمان حضرت محمد۹ درگیری ها و نارضایتی های طولانی مدت قبایل و افراد با یکدیگر رایج بود. این عمل بخشش و آشتی به عنوان یادآوری قدرتمند از اهمیت وحدت و شفقت در اسلام است. این ایده را تقویت می کند که همه مسلمانان بخشی از یک امت (جامعه) بزرگ تر هستند و تقسیم بندی های مبتنی بر نژاد، ملیت یا درگیری های شخصی باید برای رشد معنوی و تقرب به خدا کنار گذاشته شود.

نفی دشمن مشترک در حج جلوه عملی از مفهوم توحید یا یگانگی خداوند است. این عمل به مثابه تجلی عملی اصول صلح و وحدتی است که اسلام ترویج، و بر این ایده تأکید می کند که همه مسلمانان بخشی از امت بزرگ تری هستند که از درگیری ها و شکاف های شخصی فراتر می رود و این اتحاد با برائت از دشمنان و مشرکان تقویت خواهد شد. مسلمانان با همبستگی و عبادت در سفر حج، پایبندی خود به تعالیم اسلام و اعتقاد خود به یگانگی خداوند را مجدداً تأیید می کنند. (نظری و پیرانی، ۱۳۹۶، ص۸۵- ۸۷)

ج) رشد همزیستی مسالمت آمیز

یکى از مسائل مهم حج، «همزیستی» است. افرادی که با هم هیچ آشنایی ای ندارند، با فرهنگ های مختلف، از جاهای مختلف، رنگ مختلف، زبان مختلف اینجا باید با همدیگر همزیستی کنند. (فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَجّ)؛ (بقره: ۵) یعنی حق ندارید با هم درگیری و مشکل پیدا کنید. همزیستى مسالمت آمیز در اصطلاح حقوق بین الملل عبارت است از: نحوه مناسبات، بین ممالکى که دولت هاى آنها داراى نظام هاى اجتماعى و سیاسى مختلف هستند؛ یعنى رعایت اصول حق حاکمیت، برابرى حقوق، مصونیت و تمامیت ارضى هر کشور کوچک یا بزرگ، عدم مداخله در امور داخلى سایر کشورها، احترام به حق کلیه ملت ها در انتخاب آزاد نظام اجتماعى خویش و فیصله مسائل بین المللى از طریق مذاکره. همزیستى در حقوق خصوصی عبارت است از: به رسمیت شناختن اقلیت هاى دینى و قومى داخل یک سرزمین، احترام به حقوق آنها، آزادى در انجام فعالیت هاى دینى و مذهبى. (کریمی نیا، ۱۳۸۲، ص۲)

زمانی است که میلیون ها مسلمان از پیشینه ها و فرهنگ های مختلف گرد هم می آیند تا مراسم مشابهی را انجام دهند، نماز بخوانند و طلب آمرزش کنند. در طول این سفر، مسلمانان نه تنها از نظر معنوی رشد می کنند، بلکه حس همزیستی مسالمت آمیز را با هم زائران خود پرورش می دهند.

مسلمانان دارای فرق و مذاهب مختلفی هستند؛ به گونه ای که در ادای نماز، عبادات و... با هم متفاوت هستند. اما در مراسم حج باهم همزیستی مسالمت آمیز دارند و این به سبب احساس هویت جمعی است که در موسم حج شکل می گیرد. این همزیستی نه تنها به معنای احترام به اقلیت های قومی و دینی در دین اسلام، بلکه یکی دیدن هویت خود با دیگری است و از بعد خُرد شروع می شود و می تواند الگویی برای بعد کلان تر آن در بین کشورها باشد. این همزیستی به طور اتفاقی رخ نمی دهد، بلکه به علت برکات معنوی در حج است و با رشد همراه است.

مفهوم رشد در حج را می توان به طرق مختلف فهمید. اولاً زمانی است که مسلمانان ایمان خود را احیا کنند و پیوند خود را با خدا تقویت کنند. حج زمان خوداندیشی و خودسازی و سفری است برای توبه8 و طلب بخشش برای گناهان گذشته و همچنین فرصتی برای تلاش برای شروعی تازه. چالش ها و سختی هایی که در سفر زیارتی با آنها مواجه می شود، به عنوان آزمون ایمان و استقامت است که موجب رشد فردی و روشنگری معنوی می شود. (عاملی و همکاران، ۱۳۹۳، ص۲۹) مسلمانان تشویق می شوند تا در اعمال و نیات خود بیندیشند و از خداوند و کسانی که ممکن است به آنها ظلم کرده اند طلب آمرزش کنند. علاوه بر این حج زمان روشنگری و تعلیم معنوی است. مسلمانان این فرصت را دارند که به خطبه ها گوش دهند و با علما و هم زائران به گفت وگو بپردازند. مناسک مختلف حج همچنین دروس فروتنی، شفقت و بردباری را ارائه می دهد و مسلمانان را تشویق می کند که این فضایل را در زندگی روزمره خود تجسم بخشند. (ملک افضلی، ۱۳۹۹، ص۴۲) بنابراین فریضه حج به واسطه اعمال و برکات خودش سبب افزایش همزیستی مسالمت آمیز در بین ملل و اقوام مختلف شده است و این همزیستی احساس هویت جمعی را تقویت می کند.

۶. موانع اتحاد و همگرایی در حج ابراهیمی

الف) قوم گرایی (نژاد، ملیت، خون، مذهب)

قوم گرایی به تمایل افراد به اینکه فرهنگ یا گروه قومی خود را برتر از دیگران بدانند اشاره دارد. این طرز فکر می تواند پیامدهای مهمی برای تعاملات و روابط اجتماعی داشته باشد؛ زیرا می تواند منجر به احساس برتری، تعصب نسبت به افراد با فرهنگ ها یا پیشینه های مختلف شود. در چارچوب حج قوم گرایی می تواند در عدم همگرایی مسلمانان از نقاط مختلف جهان نقش داشته باشد.

حج یک تجربه مقدس و عمیق برای همه مسلمانان است؛ زیرا نشان دهنده سفر معنوی از خودگذشتگی، وحدت و تسلیم در برابر خداوند است. حج فرصتی است برای مسلمانان تا با ایمان خود پیوند بخورند، استغفار کنند و تعهد خود را نسبت به اسلام تجدید کنند. با این حال تعداد زیاد زائرانی که در حج شرکت می کنند (بیش از دو میلیون نفر در سال های اخیر) می تواند آن را به یک تجربه چالش برانگیز و طاقت فرسا تبدیل کند. (المنصور، ۲۰۲۱، ص۵۱۳)

تنوع فرهنگ ها در بین زائران نیز می تواند منجر به سوء تفاهم، درگیری و دو دستگی شود. قوم گرایی می تواند این تنش ها را تشدید کند؛ زیرا افراد ممکن است به هنجارهای فرهنگی، باورها و آداب و رسوم خود بچسبند و در مقابل تعامل یا درک افرادی که با آنها متفاوت هستند مقاومت کنند. یکی از راه هایی که قوم گرایی مى تواند در مراسم حج تجلی پیدا کند، تشکیل گروه ها یا «بلوک های» متمایز بر اساس ملیت، قومیت یا زبان است.

زائران ممکن است به سمت دیگرانی که فرهنگ یا زبان آنها را به اشتراک می گذارند جذب شوند و دسته ها یا جوامعی را تشکیل دهند که افراد خارجی را حذف می کنند. این گروه ها ممکن است با هم معاشرت کنند، غذا بخورند و دعا کنند و حس برتری و انزوا از دیگران را تقویت کنند. این رفتار می تواند مانع روحیه اتحاد و برادری شود که قرار است شاخصه حج باشد؛ زیرا باعث ایجاد موانع و تفرقه در بین زائران می شود. (محمدی و بهروزلک، ۱۳۹۴، ص۲۲۴)

یکی دیگر از تأثیرات قوم گرایی بر عدم همگرایی بین مسلمانان در ایام حج، تمایل به قضاوت یا کلیشه سازی افراد از فرهنگ های مختلف است. کلیشه ها بیش از حد ساده شده و اغلب قضاوت های منفی درباره گروهی از مردم بر اساس قومیت، مذهب یا ملیت آنها هستند. در مراسم حج افراد ممکن است بر اساس این ویژگی ها فرضیه ها را درباره پیش داورى هاى دیگران ایجاد کنند که منجر به تبعیض، درگیری و خصومت شود؛ براى مثال یک زائر از یک کشور ممکن است به زائری از کشور دیگر با تحقیر نگاه کند و معتقد باشد که فرهنگ، زبان یا شیوه زندگی خود برتر است. این نگرش می تواند بین افراد تنش و خصومت ایجاد کند و مانع برقراری ارتباط و همکاری شود. به جای استقبال از تنوع و ایجاد پل های تفاهم، قوم گرایی می تواند اختلافات را تقویت کند و بذر اختلاف را در بین زائران بکارد. (جلیلی، ۱۳۹۹، ص۱۰۴)

ب) توطئه و تفرقه افکنی خارجی

حج برای ایجاد حس وحدت در میان مسلمانان است، با این حال علی رغم پیام وحدت، دوره حج گاهی می تواند با اختلافات خارجی بین مسلمانان خدشه دار شود. این تفرقه خارجی می تواند اشکال مختلفی داشته باشد؛ از جمله رقابت های ملی گرایانه، درگیری های سیاسی و تفاوت های فرهنگی. این تفرقه ها می تواند مانع اتحاد مسلمانان در ایام حج شود و در نهایت روحیه برادری و وحدتی را که هدف زیارت ترویج آن است، تضعیف کند. (نجاتی جعفری، ۱۳۹۹، ص۱۹۲) یکی از شکل های رایج تفرقه بین مسلمانان در ایام حج، رقابت های ملی گرایانه است. مسلمانان از سراسر جهان به حج می آیند و هویت ملی و بیعت خود را با خود می آورند. این گاهی می تواند منجر به تنش بین زائران از کشورهای مختلف شود؛ زیرا ممکن است یکدیگر را به عنوان رقیب یا مخالف ببینند. این رقابت های ملی گرایانه می تواند به شکل های مختلفی - از جمله مشاجره هاى لفظی، درگیری های فیزیکی یا حتی اعمال خشونت آمیز - ظاهر شود. (رشادتی، ۱۳۹۵، ص۱۷)

درگیری های سیاسی نیز می تواند به تفرقه بین مسلمانان در ایام حج کمک کند. هنگامی که مسلمانان برای ادای زیارت در مکه جمع می شوند، درگیری ها و تنش های سیاسی موجود در کشورهای خود را با خود می آورند. این درگیری ها می تواند به حج سرایت کند؛ زیرا زائران طرف های مخالف ممکن است بر سر اختلافات یا نارضایتی های سیاسی با هم درگیر شوند. این درگیرى می تواند فضای خصمانه و تفرقه افکنی ایجاد کند و حس اتحاد و برادری را، که قرار است در زیارت حاکم باشد، تضعیف کند.

اختلافات فرهنگی نیز می تواند در تفرقه بین مسلمانان در ایام حج نقش داشته باشد. مسلمانان با فرهنگ هاى مختلف به حج می آیند که هر کدام آداب، سنت ها و آداب و رسوم خاص خود را دارند. این تفاوت های فرهنگی گاهی می تواند منجر به سوء تفاهم، درگیری یا تعصب بین زائران شود؛ برای مثال زائران با پیشینه های فرهنگی مختلف ممکن است بر سر مسائلی مانند کد لباس، محدودیت های غذایی یا هنجارهای اجتماعی با هم درگیر شوند. این سوء تفاهم هاى فرهنگی می تواند مانعی برای اتحاد و همکاری مسلمانان در ایام حج ایجاد کند. (صالحی، ۱۳۸۹، ص۱۰۵)

ج) هوای نفسانی

یکی از آثار اولیه گناهان و هوای نفسانی تک تک مسلمانان در حج، فقدان صفا و اخلاص معنوی در عبادات آنان است. حج زمانی است که مسلمانان برای گناهان خود طلب آمرزش، دل های خود را پاک و عهد خود را با خداوند تجدید کنند. با این حال اگر یک مسلمان زیر بار گناهان و آشفتگی های درونی خود برود، ممکن است برای شرکت کامل در مناسک حج با اخلاص و فداکاری تلاش کند. این فقدان خلوص معنوی می تواند مانع ارتباط فرد با خدا و توانایی او برای تجربه کامل مزایای معنوی زیارت شود. (جمشیدی و قبادی، ۱۳۸۶، ص۴۳)

علاوه بر این گناهان و هوای نفسانی تک تک مسلمانان نیز می تواند مانعی برای اتحاد و همکاری میان جامعه حج ایجاد کند. فقدان بخشش، رنجش یا درگیری درونی در یک فرد می تواند در رفتارهای منفی - مانند شایعات، قضاوت یا اختلاف با دیگران - ظاهر شود. این مسئله می تواند منجر به شکاف در جامعه حج شود و مانع روحیه برادری و خواهری جمعی شود که قرار است در این زمان مقدس تقویت شود. به جای اینکه در عشق و اتحاد گرد هم آیند، ممکن است تک تک مسلمانان خود را در انزوا یا درگیری با دیگران بیابند و مانع از همگرایی واقعی دل ها و ذهن ها شوند که در طول حج به آن امید می رود.

علاوه بر این گناهان و هوای نفسانی افراد مسلمان در حج نیز می تواند بر رابطه آنها با خداوند و توانایی آنها برای دریافت برکات و رحمت او تأثیر بگذارد. قرآن تعلیم می دهد که خداوند مهربان ترین و آمرزنده ترین است و به دعای کسانی که از او استغفار می کنند با اخلاص گوش می دهد. با این حال اگر مسلمانی از گناهان و آشفتگی های درونی خود سنگینی کند، ممکن است برای توبه واقعی و طلب آمرزش از خداوند تلاش کند. این می تواند آنها را از تجربه اعتلای معنوی و تقرب به خدا، که هدف حج است، باز دارد. (اندیشه و همکاران، ۱۳۹۷، ص۱۲۹- ۱۳۲)

د) بدعت و انحراف در حج ابراهیمی

بدعت و انحراف در حج و عدم توجه به جنبه های سیاسی و اجتماعی که بر عدم همگرایی مسلمانان تأثیر می گذارد، از مسائل مهمی است که گریبان جامعه مسلمانان در این زیارت مقدس را گرفته است. در سال های اخیر روحیه وحدت و برادری در حج با عقاید بدعت آمیز و انحراف از تعالیم واقعی اسلام تهدید شده است. یکی از نگران کننده ترین جنبه های بدعت در حج ظهور ایدئولوژی ها و گروه های افراطی است که به نام اسلام خشونت و نفرت را ترویج می کنند. این گروه ها اغلب زائران را در ایام حج هدف قرار می دهند و عقاید افراطی خود را گسترش می دهند و افراد آسیب پذیر را به خدمت می گیرند. (محمدی و همکاران، ۱۳۹۴، ص۱۴) حضور چنین گروه هایی نه تنها از تجربه معنوی حج می کاهد، بلکه امنیت همه زائران را نیز به خطر می اندازد.

علاوه بر این انحراف از تعالیم واقعی اسلام، مانند نپذیرفتن اعمال مستقر دینی یا ترویج عقاید نامتعارف، نیز می تواند بین حاجیان اختلاف ایجاد کند. این انحرافات اغلب ناشی از عدم آگاهی یا عدم درک اصول اسلامی است و افراد را به سمت عقاید و اعمالی سوق می دهد که مخالف آموزه های قرآن و سنت است. برای مسلمانان مهم است که دین خود را آموزش دهند و از علمای شایسته راهنمایی بگیرند تا در دام بدعت و انحراف نیفتند.

علاوه بر بدعت و انحراف، عدم توجه به جنبه های سیاسی و اجتماعی نیز می تواند به عدم همگرایی مسلمانان در حج کمک کند. (محمدی و همکاران، ۱۳۹۴، ص۱۷) درگیری ها و تنش های سیاسی در جهان اسلام اغلب به زیارت سرایت می کند و باعث اختلاف و خصومت بین حاجیان از مذاهب مختلف می شود. سیاسی شدن حج می تواند منجر به فرقه گرایی، ملی گرایی و دیگر اشکال قبیله گرایی شود و روحیه وحدت و برادری را تضعیف می کند.

علاوه بر این مسائل اجتماعی - مانند نابرابری های اقتصادی، دسترسی نابرابر به منابع و شرایط بد زندگی برای زائران - نیز می تواند مانعی برای همگرایی مسلمانان در حج ایجاد کند. هزینه های بالای انجام حج، امکانات محدود اقامت و ازدحام بیش از حد در اماکن مقدس می تواند ارتباط زائران با یکدیگر را دشوار و حس اجتماعی را تقویت کند. برای دولت ها، سازمان ها و افراد مسلمان بسیار مهم است که به این مسائل اجتماعی رسیدگی و برای ایجاد تجربه حج فراگیرتر و عادلانه تر برای همه تلاش کنند. (اولیائی، ۱۳۷۸، ص۳۶)

نتیجه گیری

حج به عنوان یکی از ارکان مهم دین اسلام، نه تنها یک مناسک عبادی است، بلکه به عنوان یک عامل تعیین کننده در شکل گیری هویت جمعی امت اسلامی نیز مطرح است. این عبادت سالیانه که مسلمانان از سرتاسر جهان در آن شرکت می کنند، فرصتی است برای اتحاد و همگرایی. در این گردهمایی بزرگ، مسلمانان با هر زبان و ملیتی به دور کعبه می چرخند و کنار یکدیگر، نشان دهنده وحدت و برادری دین اسلام خواهند بود. این همبستگی معنوی و اجتماعی در واقع به شکل گیری یک هویت جمعی اسلامی می انجامد که می تواند زمینه ساز همزیستی مسالمت آمیز و برابری در میان مسلمین باشد و ارتباط دوسویه نیز بین این مؤلفه ها برقرار شود.

حج ابراهیمی به عنوان یک اصل مشترک در اعتقادات اسلامی نماد بزرگی از بازگشت به ارزش های اولیه دینی و پیروی از سیره پیامبران است. این حرکت نه تنها عبادتی است، بلکه تجلی گر مفاهیم انسانی و اجتماعی - مانند برابری، عدالت، و همزیستی مسالمت آمیز - نیز هست. با تمرکز روی میراث ابراهیم خلیل الله مسلمانان در حج می توانند به یادآوری بخشی از تاریخ مشترک خود پرداخته و در فضای امن و آرامی به تبادل اندیشه های دینی و فرهنگی بپردازند. این تعاملات می تواند به تقویت پیوندهای اجتماعی و همبستگی میان ملت های مسلمان بینجامد. بنابراین حج نه تنها یک عمل عبادی، بلکه حرکتی به سوی امت واحده مسلمانان است. از طریق این مناسک، مسلمین می توانند از تنوع ملی و فرهنگی خود عبور کرده و بر وحدت خویش تأکید کنند. این اتحاد اهمیت زیادی در مقابله با چالش های جهانی و اختلافات بین فرهنگی دارد و می تواند به بروز همگرایی و همفکری در میان کشورهای مسلمان منجر شود. به این ترتیب حج به عنوان یک نماد از هویت جمعی امت اسلامی، پتانسیل بالایی در ایجاد فضایی برای همزیستی مسالمت آمیز و برقراری روابط حسن نیت میان مسلمانان و دیگر ملت ها دارد.