این پژوهش به مطالعه و تحلیل نقش جنبش «خلافت» در هندوستان در تحولات حجاز در آستانه تخریب دوم بقیع (1344-1345 ق) میپردازد. این بُرهه همزمان با اعتراضات مسلمانان مناطق مختلف در برابر اقدامات وهابیان، درگیریهای شریف مکه و سلطان نجد، تلاشهای میانجیگرایانۀ کشورهای اسلامی، به قدرت رسیدن سلطان عبدالعزیز آل سعود، تخریب حرم بقیع و دیگر بقاع حرمین و تشکیل شورای خلافت در حجاز است. نقش شورای خلافت هند در حوادث زیر مطالعه و تحلیل میشود: برگزاری تجمعهای اعتراضآمیز، صدور قطعنامه و بیانیه، توزیع آذوقه در حجاز، اعزام حجّاج از هندوستان به حجاز، فرستادن هیئت به حجاز، ملاقات و گفتوگو با شریف مکه و سلطان نجد، مصاحبه و پرسوجو با مردم عادی حجاز دربارۀ عملکرد وهابیان، انتشار گزارش هیئتها، تأکید بر تشکیل جمهوری در حجاز، برگزاری اجلاس اسلامی با حضور نمایندگان کشورهای اسلامی، تلاش برای حفظ بقاع اسلامی و بازسازی بقاع تخریبشده. این پژوهش با روش تاریخی نقلی و تحلیلی و با تکیه بر منابع کمیاب زبان اردو، برای اولین بار به مطالعه و تحلیل موضوعهای گفتهشده میپردازد و مطالعه گزارشهای این منابع کمیاب و تحلیل آن از نوآوریهای این مقاله است.
احمد، مولوی قمر و دیگران (۱۹۲۵ ء)، رپورٹ نمائندگانِ مجالسِ خلافتِ ہند جس میں جنگِ نجد و حجاز یکے صحیح حالات، امسال کے حج کی تفصیلات اور وہ واقعات درج ہیں جن کی نمائندگانِ مذکور نے حجاز جا کر، تحقیقات کی- نیز سلطان ابن سعود، حکام مکہ معظّمہ اور اکابر و علمائے حجاز و نجد سے جو مفاوضات ہوئے اور حفاظت حرمین کے سلسلے میں نمائندگانِ خلافت نے جو کوششیں کیں، اُن کا بھی مفصل بیان موجود ہے- مشاہد و معابدِ حجاز کے متعلق علیحدہ ضمیمے بھی شامل ہیں، بمبئی: خلافت پریس-
انجمن حزب الاحناف لاہور، (۱۳۴۳ ہجری/ ۱۹۲۴ ء)، تاریخ نجدیہ یعنی حقیقت وہابیہ، لاہور: کریمی پریس-
جوہر، مولانامحمدعلی و دیگران (۱۹۲۶ء)، مسئلہ حجاز؛ رپورٹ وفد خلافت ۱۹۲۶ ء، بمبئی: درج نہیں + ضمیمہ ۳: حجاز کے تیسرے وفد کی رپورٹ- مرتب: ابوالمعارف مولانا محمد عرفان صاحب و شعیب قریشی صاحب جو جمعیۃ مرکزیہ خلافت ہند کے اجلاس منعقدہ ۹ مارچ سنہ ۱۹۲٦ء بمقام دہلی میں پیش ہوئی + ضمیمہ ۴: رپورٹ- مرتب: مولانا ظفرعلی خان -
نَدوی، مولانا سید سلیمان، (تدوین: ۲۰۰۳ ء)، یاد رفتگان، کراچی: مجلس نشریات اسلام-
ہادی، سید محمد، (۱۹۷۸ ء)، علی برادران اور اُن کا زمانہ، دہلی: مکتبہ جامعہ لمیٹڈ-
ب) فارسی و عربی:
آل بسام، الشیخ عبدالله بن عبدالرحمان بن صالح، (۱۹۹۹)، خزانة التواریخ النجدیة، الطبعة الأولی، الجزء العاشر و تشتمل علی، إفادة الأنام به تاریخ بلد الله الحرام، بى جا، بى نا.
ارسلان، شکیب (۱۳۵۶ ق)، السید رشید رضا أو إخاء أربعین سنة، دمشق، مطبعة ابن زیدون.
رضا، السید رشید، (۳۰ ذی الحجة ۱۳۴۶/ ۱۸ یونیو ۱۹۲۸)، «الرد علی الزعیم محمد علی الهندی فی موضوع ملک الحجاز و حکومته و قومه و الخلافة»، المنار، الجزء الثالث، المجلد التاسع و العشرون، قاهره.
------ (۲۹ ربیع الآخر ۱۳۴۵/ ۵ نوفمبر ۱۹۲۶)، «انباء العالم الاسلامی؛ الحجاز و المؤتمرات الإسلامیة فی الهند و جاوه»، المنار، الجزء الثامن، المجلد السابع و العشرون، قاهره.
سباعى، احمد، (ترجمه: ۱۳۸۵ ش)، تاریخ مکه: از آغاز تا پایان دولت شرفاى مکه (۱۳۴۴ ق)، ترجمه رسول جعفریان، تهران، مشعر.
نجاتی، محمدسعید (خرداد ۱۳۹۹ش)، «اعتراض علامه شرف الدین به تخریب بقاع بقیع و تلاش های بین المللی»، میقات حج، دوره ۲۸، شماره ۱۱۱ - شماره پیاپی ۱۱۱.
نجمی، محمدصادق (۱۳۹۱ش)، کتاب تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره، تهران، نشعر.
ایوب پاشا، صبرى (۱۳۷۷ش)، تاریخ وهابیان، تهران، طوفان، چاپ اول.
نحن و الهند؛ ما أهل الهند بأعداء إنما هم اخوان یحبّون الإسلام، (یوم الجمعة، ۲ محرم الحرام ۱۳۴۴ ق/ ۲۴۴ یولیو ۱۹۲۵)، اُم القری، العدد ۳۰، السنة الأولی، مکة المکرمة.
ج) به زبان انگلیسی:
Qureshi, Muhammad Naeem, (1973) , The Khilafat movement in India, 1919- 1924, PhD thesis, SOAS, London: University of London.
Shan, Muhammad, (1989) , The Right Hon’ble Syd Ameer Ali Political Writings, Dehli: Ashish Publishing House.
نجاتی,محمدسعید و عبدی خجسته,لیلا . (1403). نقش جنبش «خلافت» هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع (سال های 1344-1345 ق). پژوهشنامه حج و زیارت, 8(4), 81-110.
MLA
نجاتی,محمدسعید , و عبدی خجسته,لیلا . "نقش جنبش «خلافت» هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع (سال های 1344-1345 ق)", پژوهشنامه حج و زیارت, 8, 4, 1403, 81-110.
HARVARD
نجاتی محمدسعید, عبدی خجسته لیلا. (1403). 'نقش جنبش «خلافت» هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع (سال های 1344-1345 ق)', پژوهشنامه حج و زیارت, 8(4), pp. 81-110.
CHICAGO
محمدسعید نجاتی و لیلا عبدی خجسته, "نقش جنبش «خلافت» هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع (سال های 1344-1345 ق)," پژوهشنامه حج و زیارت, 8 4 (1403): 81-110,
VANCOUVER
نجاتی محمدسعید, عبدی خجسته لیلا. نقش جنبش «خلافت» هندوستان در تحولات حجاز و تخریب دوم بقیع (سال های 1344-1345 ق). پژوهشنامه حج, 1403; 8(4): 81-110.