پژوهشنامه حج و زیارت

پژوهشنامه حج و زیارت

واکاوی پدیدارشناختی زیارت بدن مند - فضامند حضرت معصومه(س) در دوره فروکش کردن کرونا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری تخصصی دین‌پژوهی، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
نویسنده در پژوهش حاضر با بهکارگیری رویکرد کیفی به بررسی تجربه زیسته زائران حرم حضرت معصومه(س) از تعلیق و رفع تعلیق زیارت بدنمند - فضامند پرداخته است. گردآوری دادهها با فنون مشاهده مشارکتی، مشاهده به شیوه پاییدن و مصاحبههای نیمهساختیافته در بستر مطالعهای پدیدارشناختی انجام شده است.
مشارکتکنندگان زائرانی هستند که در زمان اوج همهگیری کرونا زیارت حضوری را تعلیق کرده بودند و بعد از فروکش کردن نسبی آن برای زیارت به حرم حضرت معصومه(س) آمدهاند. فرایند طبقهبندی دادههای پژوهش براساس مصاحبه با سی نفر از زائران سازمان یافت و سپس تحلیل مضمون شد.
یافتههای پژوهش نمایانگر آن است که زیارت حضوری و درگیری بدنی زائران با عناصر معنوی و مادی حرم حضرت معصومه(س)، احساس «زائر حقیقی بودن» را به آنان میدهد؛ همچنین بررسىها بر این نکته تأکید میکنند که زیارت مجازی در دوره اوج کرونا، موجب افول «هویت زائرانه» مشارکتکنندگان شده بود. بنابراین در این پژوهش با بازیابی مفاهیمی چون فضامندی و بدنمندی درمىیابیم که این زائران در دوران پساکرونا با درپیش گرفتن روندی جبرانی در زیارت حضوری از طریق فرمولبندی مجدد مناسک زیارت بهسبک پیشاکرونا در پی بازیابی «هویت زائرانه» خود هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. منابع

    1. اسحاقی، پیمان (۱۳۹۹ش). «مدخل زیارت»، فرهنگ سوگ شیعی، سرویراستار: محسن حسام مظاهری، اصفهان، نشر آرما.
    2. استراوس، انسلم و جولیت کربین (۱۳۹۵ش). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه ای، ترجمه ابراهیم افشار، تهران، نشر نی.
    3. افروغ، عماد (۱۳۷۷ش). فضا و نابرابری اجتماعی: ارائه الگویی برای جدایی گزینی فضایی و پیامدهای آن، تهران، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
    4. پویافر، محمدرضا (۱۳۹۸ش). «پدیدارشناسی تجربه زیارت؛ مطالعه ای در حرم امام رضا۷»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۸۵، تابستان ۱۳۹۸، ص ۱۶۵-۲۰۰.
    5. ------ (۱۳۹۹ش). «خیر دینی به مثابه تجربه دینی؛ بازتعریف گونه های تجربه دینی با مطالعه در آئین پیاده روی اربعین»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، شماره ۱۳، تابستان ۱۳۹۹، ص۸۷-۱۱۵.
    6. پویافر، محمدرضا و رضایی، مهشید (۱۳۹۹ش). «از کربلا تا گوادالوپ: مقایسه الگوی پیاده روی های زیارتی در دوران همه گیری کرونا»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره ۱۴، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۹، ص۲۳-۷۰.
    7. رضوی زاده، ندا و ورشوی، سمیه (۱۳۹۹ش). «کرونا و تعطیلی زیارت: گزینش وب از تفسیر در مواجهه با قطع دسترسی به مکان مقدس»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره ۱۴، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۹، ص۸۳-۱۱۰.
    8. ریچاردسون، نائل و آدام لاکس (۱۳۹۸ش). مطالعات فرهنگی بدن، ترجمه حسین حسنی، تهران، نشر نیو.
    9. سقایی، مهدی و نودهی، فرامرز و جوانبخت قهفرخی، زهره و طباطبایی، سیدمحمدباقر (۱۳۹۱ش). «متن فضایی زیارت امام رضا۷»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، شماره ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۱، ص۸۷-۱۰۸.
    10. سلیمانی علویجه، زهرا و پویافر، محمدرضا و ذوالقدر، خدیجه (۱۴۰۱ش). «بازتعریف دین در زندگی روزمره زنان دانشجو در تهران»، مجله جامعه شناسی ایران، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۱، ص۱۱۹-۱۴۳.
    11. سوهان گیر، سارا و نصیرسلامی، محمدرضا (۱۳۹۳ش). «الگوهای خلق فضا در معماری با تکیه بر پارادایم های نظری پسامدرن»، نشریه باغ نظر، شماره ۲۸، بهار ۱۳۹۳، ص۶۵-۷۸.
    12. شریعتی مزینانی، سارا و غلامرضا کاشی، شیما (۱۳۹۴ش). «سیالیت و مناسک دینی (مطالعه موردی زیارت مزار سهراب سپهری)»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۴، ص۶۱-۹۷.
    13. عابدی جعفری، حسن و تسلیمی، محمدسعید و فقیهی، ابوالحسن و شیخ زاده، محمد (۱۳۹۰). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده های کیفی»، فصلنامه اندیشه مدیریت راهبردی، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۰، ص۱۵۱-۱۹۸.
    14. فراستخواه، مقصود (۱۳۹۷ش). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریه برپایه (گراندد تئوری)، تهران، نشر آگاه.
    15. فولادیان، مجید و همکاران (۱۳۹۹ش). «تحلیل کیفی تأثیر شیوع بیماری ویروس کرونا بر مناسک زیارت در حرم امام رضا۷»، فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی، دوره ۱۲، شماره ۳، تابستان ۱۳۹۹ش، ص۱۴۵-۱۸۲.
    16. گروسی، اکرم و طاووسی مسرور، سعید (۱۴۰۲ش). «مردم نگاری آیین های عزاداری ماه محرم در شرایط همه گیری کرونا (سال ۱۳۹۹ش، ۱۴۴۲ق)»، نشریه پژوهشنامه معارف حسینی، سال ۸، شماره ۲۹، بهار ۱۴۰۲، ص۱۱۵-۱۴۹.
    17. محمدی، حمید. «بازگشایی مشروط و محدود مساجد و اماکن زیارتی از فردا»، وبگاه خبرگزاری فارس (۱۴/۰۹/۱۳۹۹)، https://www.farsnews.ir/news/۱۳۹۹۰۹۱۴۰۰۰۱۵۸ دسترسی در ۱۲/۰۶/۱۴۰۱.
    18. مرتضوی امامی زواره، سیدعلی و یوسفی، بتول (۱۴۰۰ش). «تأثیر شیوع ویروس کرونا و بسته شدن حرم رضوی بر نگرش اجتماعی مردم به زیارت ( مورد مطالعه؛ نمازگزاران مساجد شهرستان زواره)»، مجله پژوهش های اجتماعی اسلامی، دوره ۲۷، شماره ۱۲۳، بهار و تابستان ۱۴۰۰، ص۱۳۵-۱۶۴.
    19. مظاهری، محسن حسام (۱۳۹۸ش). «در خدمت و خیانت مناسک: بحثی درباره مناسک شیعی و پدیده فربهی مناسکی»، ویژه نامه سپیدار (ویژه محرم ۱۳۹۸ش)، اصفهان، نشر بنیاد فرهنگی آموزشی امام صادق۷.
    20. مشهدی، علی (۱۴۰۲ش). «تبیین فضامندی در بناهای قدسی ایران، نگرشی به محیط داخلی و بیرونی مساجد معاصر، مورد مطالعاتی: مسجدالرضا و مسجد الغدیر تهران»، دو فصلنامه معماری و شهرسازی آرمان شهر، شماره ۴۳، تابستان ۱۴۰۲، ص۱۱۷-۱۳۱.
    21. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۷ش). کلیات مفاتیح نوین، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب۷.
    22. یوسفی، علی؛ تابعی، ملیحه (۱۳۹۱ش). «پدیدارشناسی تجربی راهی برای فهم تجربه های دینی»، نشریه جامعه شناسی تاریخی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۱، ص۷۱-۹۳.
      1. Bell، Catherine (1992). Ritual Theory، Ritual Practice، New York، Oxford University Press.
      2. Bell، Catherine (1997). Ritual: Perspectives and Dimensions، New York، Oxford University Press.
      3. Braun، Virginia. And Victoria Clarke (2006). “Using thematic analysis in psychology”، Qualitative Research in Psychology، Vol. 3، No. 2، pp. 77-101.
      4. Coleman، Simon (2022). Powers of Pilgrimage: Religion in a World of Movement، New York، NYU Press.
      5. Csordas، Thomas (1994). “Introdction: The Body as Representation and Being-in-the-World”، edited by Thomas Csordas، Embodiment and Experience: The Existential Ground of Culture and Self، Cambridge: Cambridge University Press، PP 1-24.
      6. Desplat، Patrick (2012). “Introdction: Representations of Space، Place-making and Urban Life in Muslim Societies”، edited by Patrick Desplat، and Dorothea Schulz، Prayer in the City: The Making of Muslim Sacred Places and Urban Life، Bielefeld، Transcript Publishing.
      7. Eade، John and Micheal Sallnow (1991). Contesting the sacred: The Anthropology of Christian pilgrimage، London، Routledge.
      8. Glaser، Barney. And Anselm Strauss (2006). The Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research، New York، Aldine Transaction.
      9. Grimes، Ronald (2014). The Craft of Ritual Studies، Oxford and New York، Oxford University Press.
      10. 32. Jones، James (2019). Living Religion: Embodiment، Theology، and the Possibility of a Spiritual Sense، Oxford، Oxford University Press.
      11. Karia، N.، Mahmoud Saleh، F.I (2023). “Hajj management chain feasibility post COVID-19”، Edited by Gupta، Aragon، Kumar، Prospects and Challenges of Global Pilgrimage Tourism and Hospitality، Pennsylvania، IGI Global. PP. 83-95.
      12. Margry، Peter (2008). Shrines and Pilgrimage in the Modern World: New Itineraries into the Sacred، Amsterdam، Amsterdam University Press.
      13. Merleau-Ponty، Maurice (1976). The Primacy of Perception: And Other Essays on Phenomenological Psychology، the Philosophy of Art، History and Politics، Evanston، Northwestern University Press.
      14. Moser، Claudia، and Cecelia Feldman (2014). “Introdction”، Edited by Claudia Moser and Cecelia Feldman، Locating the Sacred Theoretical Approaches to the Emplacement of Religion، Oxford and Oakville، Oxbow Books.
      15. Niu، S (2023). “Virtual Hajj as a Response to Demographic and Geopolitical Pressures”، Contemporary Islam، Volume 17، Issue 1، pp. 95-108.
      16. Reader، Ian (2015). Pilgrimage: A Very Short Introduction، U.K.، Oxford University Press.
      17. Sidky، H. (2015). “Religion: An Anthropological Perspective”، American University Studies VII، Theology and religion، vol. 348. New York: Peter Lang Publishing.