گونه‌شناسی انتقال جنازه به مدینه در طول تاریخ اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای شیعه شناسی

2 دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

انتقال جنازه برای دفن در اعتاب مقدسه عراق، امری شناخته شده است، اما آگاهی ما نسبت به انتقال جنازه به مدینه بسیار اندک بوده و شاید تاکنون راجع به آن چیزی نشنیده باشیمبررسی کتابخانه‌ای منابع دست اول تاریخ مدینه، تراجم، طبقات و انساب به روش توصیفی تحلیلی، نشان می‌دهد بزرگانی از صحابه، تابعین، فقها و محدثین، نسبت به دفن در بقیع رغبت داشته و پیکر آنها به مدینه منتقل و دفن شده است. این انتقال، که گاه از مبادی دوردستی همچون هند، قاهره، دمشق و مراغه بوده، در مواردی با وصیت متوفی صورت پذیرفته است. پیکر برخی نیز بعد از طواف کعبه و وقوف در عرفات، با استقبال اهالی وارد شهر شده و پس از طواف و نماز در روضه نبوی، در بقیع دفن شده است. گونه‌شناسی تاریخی، مذهبی، اجتماعی و ... نیز تحلیل کسانی که پیکر آنها به مدینه منتقل شده، مقبولیت این موضوع بین مسلمانان را نشان خواهد داد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


‏ ۱. ‏آزاد کشمیری، محمدعلی بن محمدصادق (۱۳۸۷). نجوم السماء فی تراجم العلماء (شرح حال علمای شیعه قرنهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم هجری قمری)، مصحح هاشم محدث، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بینالملل.‬‬‬‬‬
۲. ‏آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن (۱۴۳۰). طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.‬‬‬‬‬
۳. ‏آقشهری، محمد بن احمد بن امین (۲۰۱۰). الروضة الفردوسیة و الحضرة القدسیة، محقق قاسم السامرائی، لندن، مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.‬‬‬‬‬
۴. ‏ابن اثیر، علی بن محمد (۱۴۰۹الف). أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۵. ‏ابن حبان، ابی حاتم محمد (۱۴۱۱). السیرة النبویة و اخبار الخلفاء، مصحح عزیز بک، بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیة.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۶. ‏ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۴). الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، بیروت، دار الجیل.‬‬‬‬‬
۷. ـــــــــــ (۱۴۲۵الف). تهذیب التهذیب، بیروت، دار صادر.
۸. ـــــــــــ (بیتا). فتح الباری شرح صحیح البخاری، قاهره، دار البیان العربی.
۹. ‏ابن خلکان، احمد بن محمد (بیتا). وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، محقق احسان عباس، بیروت، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۱۰. ‏ابن دبیثی، محمد بن سعید (۱۴۲۷). ذیل تاریخ مدینة السلام، محقق بشار عواد معروف، بیروت، دار الغرب الإسلامی.‬‬‬‬‬
۱۱. ‏ابن رجب، عبد الرحمن بن احمد (بیتا). طبقات الحنابلة، محمد ابن ابییعلی، بیروت، دار المعرفة.‬‬‬‬‬
۱۲. ‏ابن سعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری، محقق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۱۳. ‏ابن شبه نمیری، عمر (۱۴۱۰). تاریخ المدینة المنورة، مصحح فهیم محمد شلتوت، (ج۱ـ۴)، قم، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۱۴. ‏ابن طولون، محمد بن علی (بیتا). القلائد الجوهریة فی تاریخ الصالحیة، مصحح محمد احمد دهمان، دمشق، مکتب الدراسات الإسلامیة.‬‬‬‬‬
۱۵. ‏ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت، دار الجیل.‬‬‬‬‬
۱۶. ‏ابن عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۱۷. ‏ابن عماد، عبد الحی بن احمد (بیتا). شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، بیروت، دار ابن کثیر.‬‬‬‬‬
۱۸. ‏ابن عنبة، احمد بن علی (۱۴۱۷). عمدة الطالب فی أنساب آل ابی طالب، قم، مؤسسة أنصاریان للطباعة و النشر.‬‬‬‬‬
۱۹. ‏ابن فرحون، عبدالله بن محمد (۱۴۲۷). تاریخ المدینة المنورة المسمی نصیحة المشاور و تعزیة المجاور، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.‬‬‬‬‬
۲۰. ‏ابن فضل الله عمری، احمد بن یحیی (۱۴۲۴). مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، مصححین مسلم مصطفی و رؤوف عماد عبد السلام، ابوظبی، المجمع الثقافی.‬‬‬‬‬
۲۱. ‏ابن قانع بغدادی، عبدالباقی (۱۴۲۴). معجم الصحابة، محقق خلیل ابراهیم قوتلای، بیروت، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۲۲. ‏ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷). البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر.‬‬‬‬‬
۲۳. ‏ابن نجیم، زین الدین (بیتا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت، دار المعرفة.‬‬‬‬‬
۲۴. ‏ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی (۱۴۱۲). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۲۵. ‏ابوالیمن علیمی، عبد الرحمن بن محمد (بیتا). الدرّ المنضد فی ذکر أصحاب الإمام أحمد رضی الله عنه، محقق عبدالرحمن بن سلیمان عثیمین، عربستان، مکتبة التوبة.
۲۶. ‏ابومخرمه، طیب بن عبدالله (۱۴۲۸). قلادة النحر فی وفیات أعیان الدهر، محققین بوجمعه عبد القادر مکری و خالد زواری، بیروت، دار المنهاج.‬‬‬‬‬
۲۷. ‏ابونعیم، احمد بن عبدالله (۱۴۲۲). معرفة الصحابة، محققین مسعد عبد الحمید سعدنی و م‍ح‍م‍دح‍س‍ن اس‍م‍اع‍ی‍ل ش‍اف‍ع‍ی، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.‬‬‬‬‬
۲۸. ‏ابیداود، سلیمان بن الاشعث (۱۴۳۰). سنن أبی داود، محققین شعیب الارنؤوط و قره بللی، بیروت، دار الرسالة العالمیة.‬‬‬‬‬
۲۹. ‏استان ماردین (۲۰۲۰). در ویکیپدیا، دانشنامه آزاد.‬‬‬‬‬
۳۰. ‏البریهی، عبد الوهاب بن عبد الرحمن (بیتا). طبقات صلحاء الیمن، محقق محمد الحبشی عبدالله، صنعا، مکتبة الإرشاد.‬‬‬‬‬
۳۱. ‏البلادی، عاتق بن غیث (۱۴۰۳). معجم قبائل الحجاز، مکة المکرمة، دار مکة للنشر و التوزیع.‬‬‬‬‬
۳۲. ‏البلادی، عاتق بن غیث (۱۴۰۱). معجم معالم الحجاز، مکه مکرمه، دار مکة للنشر و التوزیع.‬‬‬‬‬
۳۳. ‏الشدقمی الحسینی، زین الدین بن علی (۱۴۲۳). زهرة المقول فی نسب ثانی فرعی الرسول، محقق سید مهدی رجائی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی=.‬‬‬‬‬‬
۳۴. ‏الشربینی، محمد بن احمد (۱۴۱۵). مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۳۵. ‏العثیمین، محمد بن صالح (۱۴۳۹). دروس و فتاوی من الحرمین الشریفین، قصیم، مؤسسة الشیخ محمد بن صالح العثیمین الخیریة.‬‬‬‬‬
۳۶. ـــــــــــ (۱۴۳۹). التعلیق علی صحیح البخاری، قصیم، مؤسسة الشیخ محمد بن صالح العثیمین الخیریة.
۳۷. ‏الهاجری، یوسف (۱۴۱۱). البقیع قصة تدمیر آل سعود، بیروت، مؤسسة البقیع لاحیاء التراث.‬‬‬‬‬
۳۸. ‏امین، سید حسن (۱۴۰۸). مستدرکات أعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.‬‬‬‬‬
۳۹. ‏امین، سید محسن (۱۴۰۳). أعیان الشیعه، محقق سید حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.‬‬‬‬‬
۴۰. ‏امینی، عبد الحسین (۱۴۱۶). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.‬‬‬‬‬
۴۱. ‏امینی، محمد امین (۱۴۲۸). بقیع الغرقد فی دراسة شاملة، تهران، مشعر.‬‬‬‬‬
۴۲. ‏بانو علویه کرمانی (۱۳۸۹). روزنامه سفر حج، تهران، نشر علم.‬‬‬‬‬
۴۳. ‏بخاری، محمد بن اسماعیل (بیتا). صحیح بخاری، بیروت، شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم.‬‬‬‬‬
۴۴. ‏برتون، ریچارد ف (بیتا). رحلة بیرتون الی مصر و الحجاز، محقق عبدالرحمن عبدالله الشیخ، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.‬‬‬‬‬
۴۵. ‏بکری صدیقی، عبد الستار بن عبد الوهاب (۱۴۲۹). فیض الملک الوهاب المتعالی بأنباء أوائل القرن الثالث عشر و التوالی، محقق عبدالملک دهیش، مکة المکرمة.‬‬
۴۶. ‏بکری، عبدالله بن عبد العزیز (۱۴۰۳). معجم ما استعجم من أسماء البلاد و المواضع (ج۱ـ۴)، بیروت، عالم الکتب.‬‬‬‬‬
۴۷. ‏تبریزی، علی بن موسی (۱۴۱۴). مرآة الکتب، محققین محمد علی حائری و صدرایی خویی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی=.‬‬‬‬‬
۴۸. ‏حاتم عمر طه و محمد انور البکری (۱۴۲۴). بقیع الغرقد، مدینه منوره، مکتبة الحلبی.‬‬‬‬‬
۴۹. ‏حازمی، محمد بن موسی (بیتا). الأماکن أو ما اتفق لفظه و افترق مسماه من الأمکنة‬‬‬‬‬.
۵۰. ‏حضراوی، احمد بن محمد (۱۹۹۶). نزهة الفکر فیما مضی من الحوادث و العبر فی تراجم رجال القرن الثانی عشر و الثالث عشر قطعة منه، محقق محمد مصری، دمشق، جمهوریة العربیة السوریة، منشورات وزارة الثقافة.‬‬‬‬‬
۵۱. ‏حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵). معجم البلدان، بیروت، دار صادر.‬‬‬‬‬
۵۲. ‏ ‏خزرجی، علی بن حسن (۱۴۳۰). العقد الفاخر الحسن فی طبقات أکابر أهل الیمن، مصححین عبدالله بن قاید عبادی، مبارک بن محمد دوسری، علی عبدالله صالح الوصابی، و جمیل احمد سعدالأشول، صنعا، مکتبة الجیل الجدید.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۵۳. ‏خطیب بغدادی، احمد بن علی (۱۴۱۷). تاریخ بغداد، أو، مدینة السلام، محقق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.‬‬‬‬‬
۵۴. ‏خیاری، احمد یاسین (۱۴۱۹). تاریخ معالم المدینة المنورة قدیما و حدیثا، ریاض، دارة الملک عبدالعزیز.‬‬‬‬‬
۵۵. ‏د.عیسی عبدة إبراهیم، (بیتا). مجموعة الرقابة للإستشارات الشرعیة والمالیة، بازیابی ۲۹ فروردین ۲۰۱۹، از د.عیسی عبدة إبراهیم‎ http://www.raqaba.net.‬‬‬‬‬
۵۶. ‏دولتشین، عبد العزیز (۱۴۲۸). الرحلة السریة، بیروت، الدار العربیة للموسوعات.‬‬‬‬‬
۵۷. ‏ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۲۷). سیر أعلام النبلاء، قاهره، دارالحدیث.‬‬‬‬‬
۵۸. ‏ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، محقق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.‬‬‬‬‬
۵۹. ‏زامباور (۱۴۰۰). معجم الانساب و الاسرات الحاکمة فی التاریخ الاسلامی، محققین زکی محمد حسن بک و حسن احمد محمود، بیروت، دار الرائد العربی.‬‬‬‬‬
۶۰. ‏زرکلی، خیر الدین (۱۹۸۹). الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین.‬‬‬‬‬
۶۱. ‏سبکی، عبد الوهاب بن علی (بیتا). طبقات الشافعیة الکبری، محققین محمودمحمد طناحی و عبد الفتاح محمدحلو، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه.‬‬‬‬‬
۶۲. ‏سخاوی، علی بن احمد (بیتا). تحفة الأحباب و بغیة الطلاب، قاهره، مکتبة الکلیات الأزهریة.‬‬‬‬‬
۶۳. ‏سخاوی، محمد بن عبد الرحمن (بیتا). الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، بیروت، دار مکتبة الحیاة.‬‬‬‬‬
۶۴. ـــــــــــ (۲۰۰۹). التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفة، مدینه منوره، مرکز بحوث و دراسات المدینة المنورة.
۶۵. ‏سراجی، قاسم بن حسن (بیتا). روائع البحوث فی تاریخ مدینة حوث، المکتبة الشاملة.‬‬‬‬‬
۶۶. ‏سلیمان (۱۳۹۵). دولتها و سلسلههای حاکم بر قلمرو اسلام، مترجم صادق سجادی، تهران، رایزن کتاب.‬‬‬‬‬
۶۷. ‏سمرقندی، عبد الرحمن (۱۳۹۵). ارکان الحج و مسافة الطریق، قم، نشر مؤرخ.‬‬‬‬‬
۶۸. ‏سمرقندی، محمد بن حسین (۱۴۱۸). تحفة الطالب بمعرفة من ینتسب إلی عبدالله و أبی طالب، محقق انس کتبی حسنی، مدینه منوره، دار المجتبی.‬‬‬‬‬
۶۹. ‏سمهودی، نورالدین علی بن عبدالله (۲۰۰۱). وفاء الوفا باخبار دار المصطفی، محقق قاسم السامرائی، لندن، مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.‬‬‬‬‬
۷۰. ‏سنوسی، محمد (۱۴۰۱). الرحلة الحجازیة، مصحح علی الشنوفی، الشرکة التونسیة للتوزیع.‬‬‬‬‬
۷۱. ‏شراب، محمد محمد حسن (۱۴۱۱). المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دار الشامیة.‬‬‬‬‬
۷۲. ‏شماع، عمر بن احمد (بیتا). القبس الحاوی لغرر ضوء السخاوی، محققین حسن اسماعیل مروه و خلدون حسن مروه، بیروت، دار صادر.‬‬‬‬‬
۷۳. ‏شمس بخارائی (۱۳۷۷). تاریخ بخارا، خوقند و کاشغر، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.‬‬‬‬‬
۷۴. ‏صادق پاشا (۱۹۹۹). کوکب الحج فی سفر المحمل بحرا وسیره برا، مصحح محمد همام فکری، بیروت، بدر للنشر و التوزیع.‬‬‬‬‬
۷۵. ‏صالح السلامة، منصور (۱۴۳۸). الاصابة فیمن دفن بالبقیع من الصحابة، مدینه منوره، دار الامام مسلم للنشر و التوزیع.‬‬‬‬‬
۷۶. ‏صفدی، خلیل بن ایبک (۱۴۳۰). أعیان العصر و أعوان النصر، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.‬‬‬‬‬
۷۷. ـــــــــــ (۱۴۰۱). الوافی بالوفیات، محقق هلموت ریتر، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر.
۷۸. ‏صنعانی، یوسف بن یحیی (۱۹۹۹). نسمة السحر بذکر مَن تشیع و شعر، محقق کامل سلمان جبوری، بیروت، دار المورخ العربی.‬‬‬‬‬
۷۹. ‏ضامن بن شدقم (۱۳۷۸). تحفة الأزهار و زلال الأنهار فی نسب ابناء الأئمة الأطهار علیهم صلوات الملک الغفار، تهران، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران.‬‬‬‬‬
۸۰. ‏طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۶). إعلام الوری بأعلام الهدی (ط - الحدیثة)، قم، مؤسسة آل البیتلإحیاء التراث.‬‬‬‬‬
۸۱. ‏عامری حرضی، یحیی بن ابیبکر (۱۴۰۵). غربال الزمان فی وفیات الأعیان، مصحح محمد ناجی عمر، دمشق، دار الخیر.‬‬‬‬‬
۸۲. ‏عوض الجزیری، عبد الرحمن بن محمد (۱۴۲۴). الفقه علی المذاهب الأربعة، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۸۳. ‏غیتابی، محمود بن احمد (۱۴۲۰). البنایة شرح الهدایة، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۸۴. ‏فاسی، محمد بن احمد (۱۴۱۹). العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین، محقق احمد عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة.‬‬‬‬‬
۸۵. ‏قفطی، علی بن یوسف (۱۴۲۴). إنباه الرواة علی أنباه النحاة، محقق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، المکتبة العصریة.‬‬‬‬‬
۸۶. ‏مامقانی، محمد رضا (۱۴۳۱). تنقیح المقال فی علم الرجال، محقق محی الدین مامقانی، قم، مؤسسة آل البیت: لاحیاء التراث.‬‬‬‬‬
۸۷. ‏محلی، حمید بن احمد (۱۴۲۳). الحدائق الوردیة فی مناقب الأئمة الزیدیة، مصحح مرتضی بن زید محطوری، صنعا، مکتبة بدر.‬‬‬‬‬
۸۸. ‏مرعشلی، یوسف عبدالرحمن (۱۴۲۷). نثر الجواهر و الدرر فی علماء القرن الرابع عشر، بیروت، دار المعرفة.‬‬‬‬‬
۸۹. ‏مصعب بن عبدالله (۱۹۹۹). کتاب نسب قریش، مصحح لوی، پرووانسال، اواریست، قاهره، دار المعارف.‬‬‬‬‬
۹۰. ‏مفید، محمد بن محمد (۱۳۷۲). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.‬‬‬‬‬
۹۱. ‏مقریزی، احمد بن علی (۱۴۲۷). المقفی الکبیر، محقق محمد یعلاوی، بیروت، دار الغرب الإسلامی.‬‬‬‬‬
۹۲. ‏منشی، محمد یوسف (۱۳۸۰). تذکره مقیم خانی، مصحح فرشته صرافان، تهران، میراث مکتوب.‬‬‬‬‬
۹۳. ‏ناشناخته (۱۴۱۸). تذکره بغراخانی (تذکره مشایخ اویسیه)، محقق محمد منیر عالم، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.‬‬‬‬‬
۹۴. ‏ناشناس (بیتا). الروضة المستطابة فیمن دفن بالبقیع من الصحابة، محقق عادل عبد المنعم ابوالعباس، مدینه منوره، مکتبة الثقافة.‬‬‬‬‬
۹۵. ‏نجمی، محمدصادق (۱۳۸۶). تاریخ حرم ائمه بقیع و آثار دیگر در مدینه منوره، تهران، مشعر.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۹۶. ‏نوایی، علی اکبر (۱۳۹۴). آرمیدگان در قبرستان بقیع، تهران، نشر مشعر.‬‬‬‬‬
۹۷. ‏واثقی، حسین (۱۴۳۹). اعلام المدینة المنورة من بنی شدقم و غیره، قم، مؤلف.‬‬‬‬‬
۹۸. ‏یعقوبی، احمد بن اسحاق (بیتا). تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر.‬‬‬‬‬
۹۹. ‏یوسف، محمد خیر (۱۴۲۲). تتمة الأعلام للزرکلی، بیروت، دار ابن حزم.‬‬‬‬‬
۱۰۰. ـــــــــــ (۱۴۱۸). تکملة معجم المؤلفین، بیروت، دار ابن حزم.‬‬‬‬