1
دانشجوی دکتری حکمت و هنر دینی، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی قم
2
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی قم
3
استاد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
معماریِ زیارت، گونهای مهم از معماری آیینی و مذهبی است که با تمرکز بر معماری زیارتگاه، به ویژه حرم و مضجع اهلبیت(ع)، از منظری بینارشتهای قابلیت پژوهش دارد. این نوشتار با قدر مطلق قرار دادن مفهوم «پیش آستانگی» در برهمکنش «زیارت» و «معماری» سعی دارد با طرح این پرسش: «چگونگی تأثیر سنت زیارت بر معماری زیارتگاه» به بررسی معنامندی معماری حرم از آیین و مناسک زیارت بپردازد. هدف از این مقاله بیان بازنمود کالبدی و معمارانه زیارت بر مداخل یا همان «پیشآستانگی»های معماری حرم رضوی(ع) است. تحلیل و تفسیر دادههای تاریخی، تراثی و معماری در این مقاله از منظر مطالعات فرهنگی و با روش انسانشناسی معماری است و در نتیجه تأثیرپذیری کالبدی ـ معنایی معماری ورودیهای حرم (مرحله پیشآستانگی) از سنت زیارت و آداب تشرف (نیت، سلام و اذن دخول) را در قالب زنجیرهای متوالی از فضاهای معمارانه در مداخل ورودی (درها، بستها و صحنها) نظارهگر خواهیم بود.
آرنهایم، رودولف (1382ش)، پویهشناسی صور معماری، مترجم: مهرداد قیومی بیدهندی، تهران، سمت، چ اول.
آنه، کلود (1370ش)، سفرنامه کلودآنه،مترجم: فضلالله جلوه، تهران، نشر روایت، چ اول.
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (1395ش)، سفرنامه ابن بطوطه: تحفة الانضار فی غرایب الامصار، مترجم: محمدعلی موحد، تهران، نشر کارنامه، ج2، چ1.
ابن فارس، احمد ابن فارس (1404ق)، معجم المقاییس اللغة، محقق: عبدالسلام محمدهارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 6 مجلد، ج3.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1375ش)، لسان العرب، بیروت، دار صادر، دار بیروت، 15مجلد، ج7، نسخه4.
اسماعیلیان، سحر و رنجبر، احسان (1392ش)، «بررسی مؤلفههای مؤثر بر شکلگیری و انتقال خاطرات جمعی در فضای عمومی شهری»، معماری و شهرسازی آرمان شهر، ش11، پاییز و زمستان، ص181ـ194.
اولئاریوس، آدام (1385ش)، سفرنامه آدام اولئاریوس، مترجم: احمد بهپور، تهران، ابتکارنو، چ اول.
باشلار، گاستون (1392ش)، بوطیقای فضا، مترجم: مریم کمالی و محمد شیربچه، تهران، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، چ1.
ترنر، ویکتور و ترنر، ادیث (1400ش)، رویکرد فرایندی به فرهنگ: نظریه انسانشناختی ویکتور ترنر، مترجم: مریم آقازاده، و دیگران، تهران، تیسا ساغر مهر، چ1.
حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت:، لإحیاءالتراث، ج 14، چ2.
دالمانی، هانری رنه (1335ش)، سفرنامه از خراسان تا بختیاری،مترجم: علی محمدفر هوشی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، چ1.
دانشمند، سارا و نقرهکار، عبدالحمید (1391ش)، «چگونگی طراحی ورودی بنا با توجه به اصول شکلگیری معماری آستانگی»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، ش9، پاییز، ص79ـ90.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1374ش)، مفردات الفاظ قرآن کریم، مترجم: غلامرضا خسروی حسینی، تهران، نشر مرتضوی، چ2.
رضایی ندوشن، محمد و دیگران (1398ش)، «سیر تحول حرم حضرت معصومه3با تأکید بر سلسله مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، دوفصلنامه مطالعات معماری ایران، ش16، پاییز و زمستان، ص81ـ104.
طوفان، سحر (1390ش)، «بررسی رابطه مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، نشریه زن و مطالعات خانواده، سال چهارم، ش14، زمستان، ص119ـ142.
عسکری، نسیم و دیگران (1398ش)، «خوانش ساختارِ معنایی و کالبدی حریم اماکن مقدس با استناد بر سفرنامههای قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی ـ اسلامی، 10، ش38، زمستان، ص21ـ36.
علینیای مطلق، ایوب و دیگران (1398ش)، «بازخوانی مفهوم آستانگی در معماری و تبیین مراتب معنایی آن»، فصلنامه معماری و شهرسازی؛ سال 29، ش 87، زمستان، ص40ـ57.
ــــــــــــــ (1399ش)، «تبیین مفهوم آستانگی در برهمکنش درون و بیرون محدوهها در معماری» هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، دوره 25، ش2، تابستان، ص31ـ42.
فرطوسی، صلاح مهدی (بیتا)، تاریخچهآستانمطهرامامعلی7، مترجم: حسین طهنیا، قم، پژوهشکده حج و زیارت.
فریزر، جیمزبیلی (1364ش)، سفرنامه فریزر معروف به سفر زمستانی، از مرز ایران تا تهران و دیگر شهرهای ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران، توس.
فولادی، محمد و نوروزی، محمدجواد (1394ش)، «بررسی و مقایسه جایگاه زیارت در آیین کاتولیک و مذهب شیعه»، معرفت ادیان، ش25، ص7ـ35.
فون مایس، پییر (1392ش)، نگاهی به مبانی معماری؛ از فرم تا مکان، مترجم: سیمون آیوازیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چ6.
ـــــــــــ (1392ش)، «فرهنگنامه زیارت»، فرهنگ زیارت، ش14، بهار، ص26ـ39.
معلوف، لوئیس (1377ش)، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی (ترجمه المنجد)، مترجم: احمد سیاح، تهران، انتشارات اسلام، 2 مجلد، چ1.
معینیفر، مریم و شجاعی، الهه (1394ش)، «بهسازی منظر ورودی با هدف ارتقاء حس دعوت کنندگی (محدوده مورد مطالعه: جلوخان مسجد النبی تا ورودی بازار قزوین)»، دوفصلنامه پژوهشهای منظر شهر، سال2، ش3، بهار و تابستان، ص49ـ60.
نقرهکار، سیدعبدالحمید و دیگران (1388ش)، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، تهران، طرح و نشر پیام سیما، چ1.
ولی ابرقویی، روح الله (1381ش)، آداب معنوی: 2000 عمل مستحب و مکروه، قم، حرم، چ2.
Simpson, A., and Weiner, E.S.C. (1989), Oxford English Dictionary, 2nd ed.,Clarendon Press, Oxford, OED Online Oxford, 2007.
Turner, (1982(, “Religious Celebrations”, in Victor Turner(ed.),
Institution Press, pp 200ـ
Thomassen, (2009) The Uses and Meanings of Liminality, in International Political Anthropology, Vol. 2, No., pp. 5-28.
فهرست منابع الکترونیکی:
پایگاه اطلاعرسانی استاد حسین انصاریان؛ صفحه اذن دخول در حرمهای شریفه.
پرتال جامع آستان قدس رضوی، عکس رضوی، https: //photo.razavi.ir
خبرگزاری ایسنا، «تپه سلام روستایی به قدمت زیارت امام مهربانیها»، کدخبر: 97043117002، 31/4/1397.
مقدادی,زهرا , حسینی (ژرفا),سید ابوالقاسم , ندیمی,هادی و نواب,سید محمد حسین . (1401). آستانگی در معماری زیارت: بررسی ارتباط و تأثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی(ع)؛ با تأکید برآستانههای ورودی. پژوهشنامه حج و زیارت, 7(3), 105-144.
MLA
مقدادی,زهرا , , حسینی (ژرفا),سید ابوالقاسم , , ندیمی,هادی , و نواب,سید محمد حسین . "آستانگی در معماری زیارت: بررسی ارتباط و تأثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی(ع)؛ با تأکید برآستانههای ورودی", پژوهشنامه حج و زیارت, 7, 3, 1401, 105-144.
HARVARD
مقدادی زهرا, حسینی (ژرفا) سید ابوالقاسم, ندیمی هادی, نواب سید محمد حسین. (1401). 'آستانگی در معماری زیارت: بررسی ارتباط و تأثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی(ع)؛ با تأکید برآستانههای ورودی', پژوهشنامه حج و زیارت, 7(3), pp. 105-144.
CHICAGO
زهرا مقدادی, سید ابوالقاسم حسینی (ژرفا), هادی ندیمی و سید محمد حسین نواب, "آستانگی در معماری زیارت: بررسی ارتباط و تأثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی(ع)؛ با تأکید برآستانههای ورودی," پژوهشنامه حج و زیارت, 7 3 (1401): 105-144,
VANCOUVER
مقدادی زهرا, حسینی (ژرفا) سید ابوالقاسم, ندیمی هادی, نواب سید محمد حسین. آستانگی در معماری زیارت: بررسی ارتباط و تأثیر مناسک زیارت بر کالبد معماری حرم رضوی(ع)؛ با تأکید برآستانههای ورودی. پژوهشنامه حج, 1401; 7(3): 105-144.