حوزه نمایندگی ولی‌فقیه در امور حج و زیارت پژوهشنامه حج و زیارت 2538-1768 10 1 2026 04 21 A jurisprudential study and analysis of financial abilty for Haj بررسی و تحلیل فقهی فحص از استطاعت مالی در حج 165 188 728638 FA محمد جواد نورمحمدی استادیار دانشگاه فرهنگیان، سطح چهار حوزه علمیه قم حمید رضا جعفری استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، سطح چهار حوزه Journal Article 2025 05 26 The issue of "investigating financial capability (Fahs al-Istita'ah)" in the jurisprudence of Hajj, particularly when the obligated person is uncertain about possessing the required financial means, is a subject marked by significant interpretive challenges and notable disagreements among jurists. This article adopts an analytical-critical approach to examine the evidence and foundations of the three prominent views on the matter: the obligation to investigate, the non-obligation to investigate, and the nuanced (differentiated) perspective. While the authors lean toward the obligation to investigate, they critically analyze the five key arguments of its proponents, highlighting their shortcomings in terms of textual evidence, transmission, and rationality.<br><br>The core of the discussion revolves around clarifying the role of investigation in cases of objective doubt (shubhat mawdu'iyyah). The article demonstrates that if the principle of "no obligation to investigate" in such doubts is not properly analyzed, there can be no valid reliance on any probative evidence to justify investigating financial capability in Hajj. Consequently, the author refutes the absolute applicability of practical principles (both rational and textual) prior to investigation and establishes the rational ruling on the necessity of averting potential harm and avoiding purposelessness if investigation is neglected. Thus, the article affirms the obligation to investigate as the preferred view.<br><br>The study concludes by emphasizing the necessity of investigation in cases of doubt regarding financial capability, as neglecting it may lead the obligated person to contravene the true ruling . مسئله «فحص از استطاعت» در فقه حج، به ویژه در شرایط شک مکلف نسبت به وجود استطاعت مالی، از موضوعاتی است که با چالش های جدی استنباطی و اختلاف نظرهای قابل توجه میان فقها مواجه است. این مقاله با رویکرد تحلیلی - انتقادی به بررسی ادله و مبانی سه دیدگاه مشهور در این باره پرداخته است: دیدگاه قائل به وجوب فحص، عدم وجوب و نظریه تفصیل. در مسیر بررسی، نویسندگان با آنکه به وجوب فحص قائل هستند. اما دلایل پنج گانه مدافعان وجوب فحص را از منظر دلالی، سندی و عقلی تحلیل کرده اند و معتقدند ادله آنان در اثبات وجوب فحص ناتمام است.<br>محور اصلی بحث، به تبیین جایگاه فحص در شبهات موضوعیه بازمی گردد. مقاله نشان می دهد که چنانچه اصل «عدم لزوم فحص» در شبهات موضوعیه به درستی تحلیل نشود، امکان استناد معتبر به هیچ یک از ادله اثباتی برای فحص از استطاعت در باب حج وجود نخواهد داشت. بنابراین نویسندگان با نفی اطلاق ادله اصول عملیه (اعم از عقلیه و نقلیه) نسبت به پیش از فحص، و اثبات حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل و نقض غرض در فرض ترک فحص، نظریه لزوم فحص را به عنوان دیدگاه مختار تثبیت می کند.<br>نتیجه این پژوهش تأکید بر لزوم فحص هنگام شک در استطاعت است؛ چراکه در غیر این صورت مکلف ممکن است دچار مخالفت با حکم واقعی شود و شارع نسبت به چنین احتمالی بی تفاوت نخواهد بود. https://journal.hzrc.ac.ir/article_728638_66ec28e27206fb44929deb664c9b1811.pdf