بررسی معنا، شرایط و آثار شفاعت پیامبر اکرم (ص) از منظر مذاهب اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشکده حج و زیارت

چکیده

 بررسی دیدگاه اندیشمندان برجسته مذاهب اسلامی در مورد شفاعت از آن جهت مهم و قابل توجه است که علی‌رغم این ادعا که گفته می‌شود همه اندیشمندان و پیروان مذاهب اسلامی به اصل شفاعت پیامبر (ص) باور دارند، ولی درباره معنای شفاعت و شرایط و آثار آن اختلاف نظرهای جدی وجود دارد. معتزله شفاعت را به معنای واسطه قرار دادن دیگری برای طلب منفعت و پاداش بیشتر نیکوکاران (اهل ایمان) در قیامت می‌دانند و مرتکبین گناه کبیره را مستحق شفاعت نمی‌دانند. ولی دیگر اندیشمندان مذاهب اسلامی، آن را وسیله نجات و رفع عذاب از گنهکاران تفسیر می‌کنند. شیعه و اشاعره شفاعت را مخصوص مرتکبین گناه کبیره می‌دانند. وهابیت نیز، هر چند که اصل شفاعت پیامبر (ص) در روز قیامت را قبول دارند، طلب شفاعت از شافعان به صورت مستقیم، و همچنین طلب شفاعت از انبیا و اولیا را پس از مرگشان، جایز نمی‌دانند. مقاله حاضر ضمن تبیین دیدگاه اندیشمندان مذاهب اسلامی در باب شفاعت، موارد اختلاف اندیشمندان مذاهب عمده اسلامی را مورد اشاره قرار می‌دهد و سپس به نقد دیدگاه وهابیت می‌پردازد و نشان می‌دهد که دیدگاه آنان مخالف آموزه‌های روشن قرآن و سنت، و مغایر با دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی است.

کلیدواژه‌ها


* قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی، ناصر.

* نهج البلاغه، صبحی صالح.

آل شیخ، سلیمان بن عبدالله (1404ق). التوضیح عن توحید الخلاق فی جواب أهل العراق وتذکرة أولی الألباب فی طریقة الشیخ محمد بن عبد الوهاب، الریاض، دار طیبة.

________________ (1422ق). هذه مفاهیمنا.

________________ (1424ق). التمهید لشرح کتاب التوحید، دروس ألقاها صالح بن عبد العزیز بن محمد بن إبراهیم آل الشیخ، دارالتوحید، چاپ اول.

آل شیخ، عبدالرحمان بن حسن (1349ق). بیان المحجة فی الرد علی اللجة، مطبوع ضمن الرسائل والمسائل النجدیة، الجزء الرابع، القسم الأول، الریاض، دار العاصمة.

___________________ (1377ق). فتح المجید شرح کتاب التوحید، تحقیق محمد حامد الفقی، القاهرة، مطبعة السنة المحمدیة، چاپ هفتم.

آمدی، علی بن محمد (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین‏، قاهره، دارالکتب.

_____________ (بی‌تا). غایة المرام فی علم الکلام، تحقیق حسن محمود عبداللطیف، قاهره، المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة.

ابن اثیر، مبارک بن محمد (1399ق.)، النهایة فی غریب الاثر، تحقیق طاهر أحمد الزاوی و محمود محمد الطناحی، بیروت، المکتبة العلمیة.

ابن باز، عبدالعزیز بن عبدالله (بی‌تا). فتاوی نور علی الدرب، تحقیق محمد بن سعد الشویعر.

ابن تیمیة، احمد بن عبدالحلیم (1416ق). مجموع الفتاوی، تحقیق عبد الرحمان بن محمد بن قاسم، المدینة النبویة، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالمعرفة.

ابن حزم، علی بن احمد (1405ق)، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، تحقیق عبد الرحمان عمیرة وآخر، بیروت، دارالجیل.

ابن حنبل، احمد بن محمد (1411ق). أصول السنة، السعودیة، دار المنار.

________________ (1421ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد و آخرون، إشراف عبدالله بن عبد المحسن الترکی، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول.

ابن رجب، عبدالرحمان بن احمد (1426ق). أهوال القبور وأحوال أهلها إلى النشور، تحقیق عاطف صابر شاهین، مصر، منصورة، دارالغد الجدید،.

ابن عبدالوهاب، محمد بن عبدالوهاب (1418ق). کشف الشبهات، ریاض، وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.

_________________________ (بی‌تا). مؤلفات الشیخ محمد بن عبد الوهاب (الرسائل الشخصیة)، تحقیق صالح بن فوزان بن عبدالله الفوزان، محمد بن صالح العیلقی، الریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود.

ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (بی‌تا)، الروح فی الکلام علی أرواح الأموات والأحیاء بالدلائل من الکتاب والسنة، بیروت، دارالکتب العلمیة.

ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1420ق). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق سامی بن محمد سلامة، دار طیبة للنشر و التوزیع، چاپ دوم.

ابن ماجه، محمد بن یزید (1430ق). سنن ابن ماجه، تحقیق شعیب الأرنؤوط، بیروت، دارالرسالة العالمیة، چاپ اول.

ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب، بیروت، دار صادر.

ابن میثم بحرانی، میثم بن علی (1406ق). ‌قواعد المرام‏، ‌قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.

ابوالحسن اشعری، علی بن اسماعیل (1397ق). الإبانة عن أصول الدیانة، تحقیق فوقیة حسین محمود، قاهرة، دارالأنصار.

______________________ (1413ق). رسالة إلی أهل الثغر بباب الأبواب، تحقیق عبدالله شاکر محمد الجنیدی، المدینة المنورة، المملکة العربیة السعودیة، عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة.

ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث (1430ق). سنن أبی‌داوود، تحقیق: شعَیب الأرنؤوط و محمد کامل قره بللی، دار الرسالة العالمیة، چاپ اول.

افغانی، شمس السلفی (1416ق). جهود علماء الحنفیة فی إبطال عقائد القبوریة، دارالصمیعی (أصل هذا الکتاب رسالة دکتوراة من الجامعة الإسلامیة) چاپ اول.

البانی، محمد ناصرالدین (1422ق). صحیح موارد الظمآن إلی زوائد ابن حبان، ریاض، دار الصمیعی للنشر والتوزیع، چاپ اول.

امام الحرمین، عبدالملک بن عبدالله (1416ق). الإرشاد إلی‌ قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، دارالکتاب العلمیة، تحقیق أسعد تمیم، مؤسسة الکتب الثقافیة.

باقلانی، محمد بن طیب (1407ق). تمهید الاوائل وتلخیص الدلائل، تحقیق عماد الدین أحمد حیدر، لبنان، مؤسسة الکتب الثقافیة.

______________ (1425ق). الإنصاف فیما یجب اعتقاده، لایجوز اعتقاده، لایجوز الجهل به، بیروت، دارالکتب العلمیة‏.

بحرانی، هاشم بن سلیمان (1422ق). غایة المرام، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.

بخاری، محمد بن اسماعیل (1407ق). صحیح بخاری، بیروت، دارالقلم.

بزار، احمد بن عمرو (1988 ـ 2009م)، مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار، تحقیق محفوظ الرحمن زین الله و عادل بن سعد و صبری عبد الخالق الشافعی، المدینة المنورة، مکتبة العلوم والحکم.

بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر (1346ق). أصول الدین، استانبول، مطبعة الدولة.

_________________ (1977م). الفرق بین الفرق، تحقیق محمد محی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دارالآفاق الجدیدة.

بغوی، حسین بن مسعود (1420ق). تفسیر البغوی، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.

بیهقی، احمد بن حسین (1406ق). البعث والنشور، تحقیق الشیخ عامر أحمد حیدر، بیروت، مرکز الخدمات والأبحاث الثقافیة.

ترمذی، محمد بن عیسی (1408ق). سنن الترمذی، بیروت، دارالفکر.

تفتازانی، مسعود بن عمر (1409ق). شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، بیروت، عالم الکتب، چاپ اول.

ثعلبی، احمد بن محمد (1422ق). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، تحقیق الإمام أبی‌محمد بن عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

جرجانی، علی بن محمد (1325ق). شرح المواقف، مصر، مطبعة السعادة.

جعیبری، فرحات بن علی (1989م). البعد الحضاری، عمان، مطبعة الاوان الحدیثة.

حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (1411ق). المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول.

حسینی تهرانی، سیدمحمدحسین (1423ق). معادشناسی.

خلدون نغوی، خلدون بن محمود (بی‌تا). التوضیح الرشید فی شرح التوحید المذیل بالتفنید لشبهات العنید.

خلیل بن احمد (فراهیدی) (1409ق). العین، ‌قم، مؤسسه دارالهجره.

خلیلی، احمد بن حمد (1409ق). الحق الدامغ، مسقط، مطابع النهضة.

خمیس، محمد بن عبدالرحمن (1419ق). اعتقاد أهل السنة شرح أصحاب الحدیث، المملکة العربیة السعودیة، وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف والدعوة والإرشاد.

دارمی، عبدالله بن عبدالرحمان (1412ق). سنن الدارمی، تحقیق حسین سلیم أسد الدارانی، المملکة العربیة السعودیة، دارالمغنی للنشر والتوزیع، چاپ اول.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم.

ربانی گلپایگانی، علی (1373ش). «ماتریدیه»، کیهان اندیشه، شماره53.

زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم.

سبحانی تبریزی، جعفر (1412ق). الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة امام صادق‌(ع).

______________ (1386ش). سیمای عقائد شیعه، تهران، نشر مشعر.

______________ (1374ش). الشفاعة فی الکتاب و السنة، تهران، نشر مشعر.

______________ ‌ (1383ش). فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامی، ‌قم، مؤسسة امام صادق، چاپ دوم‌.

سفارینی، محمد بن احمد (1402ق). لوامع الأنوار البهیة وسواطع الأسرار الأثریة لشرح الدرة المضیة فی عقد الفرقة المرضیة، دمشق، مؤسسة الخافقین ومکتبتها، چاپ دوم.

سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر (1414ق). الدر المنثور، بیروت، دارالفکر.

_________________ (1420ق). شرح الصدور بشرح حال الموتی، بیروت، دارالمعرفة.

شنقیطی، محمد امین بن محمد مختار (1415ق). اضواء البیان، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1387ق). الملل والنحل، مؤسسة الحلبی.

شوکانی، محمد بن علی (1414ق). فتح القدیر، دمشق، دار ابن کثیر، بیروت، دارالکلم الطیب، چاپ اول.

______________ (1413ق). نیل الأوطار، مصر، دارالحدیث.

شیخ صدوق، محمد بن علی (1414ق). الاعتقادات، ‌قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید.

_________________ (1370ق). امالی، ترجمه محمدباقر کمره‌ای، تهران، انتشارات کتابچی.

صنعانی، محمد بن إسماعیل (1424ق). تطهیر الاعتقاد عن أدران الإلحاد، تحقیق عبدالمحسن بن حمد العباد البدر، ریاض، مطبعة سفیر، چاپ اول.

طباطبایی، سید محمدحسین (1374ش). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی.

_________________ (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏، ‌قم‏، مکتبة النشر الإسلامی.

طبرسی، فضل بن حسن (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

طوسی، محمد بن حسن (1413ق). التبیان فی تفسیر القرآن، ‌قم، موسسه النشر الاسلامی.

عبود، صالح بن عبد الله (1424ق). عمادة البحث العلمی بالجامعة الإسلامیة، المدینة المنورة.

عثیمین، محمد بن صالح (1413ق). مجموع فتاوی و رسائل، جمع محمد بن صالح بن محمد و ترتیب فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، دارالوطن؛ دارالثریا.

_______________ (1416ق). شرح کشف الشبهات ویلیه شرح الأصول الستة، إعداد: فهد بن ناصر بن إبراهیم السلیمان، ریاض، دار الثریا للنشر والتوزیع.

عضدالدین ایجی، ‌عبدالرحمان بن احمد‌ (1414ق). شرح‌ المواقف، ‌قم‌، نشر الشریف الرضی‌، 1414ه‍.ق‌.

علامه حلی، حسن بن یوسف (1427ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح و تعلیق علامه حسن حسن‌زاده آملی، ‌قم، مؤسسه نشر اسلامی.

علم الهدی، علی بن حسین (1403ق). رسائل المرتضی، تحقیق السید احمد الحسینی، ‌قم، دارالقرآن الکریم.

فخر رازی، (1420ق). التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

فوزان، صالح بن فوزان (1423ق). إعانة المستفید بشرح کتاب التوحید، بیروت، مؤسسة الرسالة.

‌قاضی عبدالجبار بن احمد (1384ق). شرح الاصول الخمسه، قاهره، مکتبة وهبه، چاپ اول.

________________ (1960م). المغنی فی ابواب التوحید و العدل، مطبعه دار الکتب.

‌قحطانی، سعید بن علی (بی‌تا). شرح العقیدة الواسطیة لشیخ الإسلام ابن تیمیة فی ضوء الکتاب والسُّنَّة، الریاض، مطبعة سفیر، مؤسسة الجریسی للتوزیع والإعلان.

‌قرطبی، محمد بن احمد (1384 ق). الجامع لأحکام القرآن، تحقیق أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، القاهرة، دار الکتب المصریة، چاپ دوم.

‌______________ (1425ق). التذکرة بأحوال الموتی وأمور الآخرة، تحقیق و دراسة الدکتور الصادق بن محمد بن إبراهیم، الریاض، مکتبة دار المنهاج للنشر والتوزیع، چاپ اول.

‌قسطلانی، احمد بن محمد (1425ق). المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، تحقیق صالح أحمد الشامی، بی‌جا، المکتب الإسلامی.

قوشچی، علی بن محمد (1382ش). شرح تجریدالاعتقاد، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

کلینی، محمد بن یعقوب (1376ش). اصول کافی، ترجمه محمدباقر کمره‌ای، تهران، اسوه، چاپ اول.

مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، چاپ دوم.

مرتضی زبیدی‏، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس‏، بیروت‏، دارالفکر.

مسلم بن حجاج (بی‌تا). صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

معتق، عواد بن عبدالله (1409ق). المعتزلة وأصولهم الخمسة، ریاض، دارالعاصمة.

مفید، محمد بن محمد (1413ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، ‌قم، چاپ اول.

_____________ (1413ق). کتاب الامالی، تحقیق و ترجمه حسین استادولی علی‌اکبر غفاری.

نسایی، احمد بن علی (1348ق). سنن النسایی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول.

نسفی، عبدالله بن احمد (1274ق). العقائد النسفیة، استانبول.

نووی، یحیی بن شرف (1392ق). المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

هیثمی، علی بن ابی‌بکر (1408ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دارالکتب العلمیة.