بررسی فقهی نوع زمین اماکن حج و شهر مکه از جهت ملکیت و آثار مترتب بر آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم، کارشناسی ارشد دانشگاه قم، استاد سطح عالی حوزه علمیه قم

چکیده

فقه اسلامی با تقسیم اراضی، از جهت ملکیت، به اقسام چهارگانه و جعل احکام متناسب با هر یک از این اقسام، نظام حقوقی و اقتصادی کاملی را در مورد اراضی جعل کرده است. این مقاله پس از بیان انواع اراضی به حسب ملکیت، ادله اقوال مختلف در تعیین نوع زمین مکه و مشاعر حج را بررسی کرده و با تعیین نوع این اراضی به بیان آثار مترتب بر آن پرداخته است. نتیجه تحقیق نیز این است که شهر مکه، عنوة فتح شده است؛ بنابراین زمین‌هایی از حرم و شهر کنونی مکه ـ که در زمان فتح، آباد بوده ـ ملک همه مسلمانان است و باید ثمرات و عوائد آن برای مصالح عموم مسلمانان صرف شود و اختصاص دادن آن به گروهی خاص، و تملک و خرید و فروش آن جایز نیست. اراضی مشاعر حج، جزء اراضی مشترک و منفک از ملکیت است. حق ارتفاق از این اراضی برای همه مسلمانان ثابت است و احیا و تملک و فروش و اجاره دادن این اراضی جایز نیست.

کلیدواژه‌ها


* قرآن کریم.

1. آل کاشف الغطاء، محمدحسین (1426ق)، الفردوس الأعلى، قم، دار أنوار الهدى، چاپ اول.

2. آلوسى، سیدمحمود (1415ق)، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏، بیروت، دار الکتب العلمیه‏‏.

3. ابن حمزه، محمد بن على (1419 ق)، الثاقب فی المناقب، قم، چاپ سوم.

4. ابن عاشور، محمد بن طاهر (بی‌تا)، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ‏، چاپ اول‏.

5. ابن غضائرى، احمد بن حسین (1422ق)، الرجال(طبع جدید)، قم، مؤسسه دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول.

6. ابن قدامه، عبدالله بن احمد (1388ق)، المغنی، قاهره، مکتبة القاهرة.

7. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم‏، بیروت، دارالکتب العلمیة.

8. ابن هبیرة، یحیى بن هبیرة (1423ق)، اختلاف الأئمة العلماء، تحقیق السید یوسف أحمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول.

9. انصاری، مرتضى بن محمد امین (1415ق)، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، چاپ اول.

10. بحرالعلوم، سیدمحمد بن محمدتقى (1403ق)، بلغة الفقیه: م‍ج‍م‍وع‍ه‌ ب‍ح‍وث‌ و رس‍ائ‍ل‌ و ق‍واع‍د ف‍ق‍ه‍ی‍ة‌ لام‍ع‍ة‌ ...، تهران، منشورات مکتبة الصادق، چاپ چهارم.

11. جصاص، احمد بن على‏ (1405ق)، احکام القرآن‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏.

12. حسینی عاملى، سیدمحمدجواد (1419ق)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول.

13. خصیبى، حسین بن حمدان (1419ق)، الهدایة الکبرى، بیروت.

14. خویى، ابوالقاسم (1413ق)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی‌جا، بی‌نا، چاپ 5.

15. زمخشرى، محمود بن عمر (1979م.)، أساس البلاغة، بیروت، چاپ اول.

16. _______________ (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل‏، بیروت، دار الکتاب العربی.‏

17. ساعدى، حسین (1426ق)، الضعفاء من رجال الحدیث، قم، مؤسسه دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول.

18. سبزوارى، سیدعبدالأعلى (1413ق)، مهذّب الأحکام، قم، مؤسسه المنار، دفتر حضرت آیت‌الله سبزواری، چاپ چهارم.

19. سیستانی، سیدمحمدرضا، (1437ق)، قبسات من علم الرجال، بیروت، دار المورخ العربی.

20. شافعی، محمد بن إدریس (1410ق)، الأم، بیروت، دارالمعرفة.

21. شاهرودى، سیدمحمود هاشمى (جمعى از پژوهشگران) (1423ق)، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت، چاپ اول.

22. شوشترى، محمدتقى (1410ق)، قاموس الرجال، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم.

23. شهید اول، محمد بن مکى (1417ق)، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.

24. شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.

25. شیخ صدوق، محمد بن على (1362ش)، الخصال، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی ، چاپ اول.

26. شیخ کبیر، محمدحسن (1432ق)، نتیجة المقال فی علم الرجال، قم، دلیل ما، چاپ اول.

27. صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (بی‌تا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.

28. صدر، شهید سیدمحمدباقر (1417ق)، اقتصادنا، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، چاپ اول.

29. صیمرى، مفلح بن حسن (1420ق)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دارالهادی، چاپ اول.

30. طباطبایى، سیدمحمدحسین‏ (1417ق)، المیزان فى تفسیر القرآن‏، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی ‏.

31. طبرسى، فضل بن حسن (1390ق)، إعلام الورى بأعلام الهدى (ط - القدیمة)، تهران، چاپ سوم.

32. _____________ ‏ (1372ش)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏، تهران، انتشارات ناصر خسرو.

33. طوسى، محمد بن حسن‏ (بی‌تا)، التبیان فى تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیر عاملى‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏، چاپ اول.

34. _____________ (1407ق)، الخلاف، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.

35. _____________ (1373ق)، رجال الطوسی، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ سوم.

36. _____________ (1420ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، چاپ اول.

37. _____________ (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.

38. طیالسی، سلیمان بن داود (1419ق)، مسند أبی‌داوود الطیالسی، تحقیق محمد بن عبدالمحسن الترکی، مصر، دار هجر.

39. علامه حلى، حسن بن یوسف (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط - الحدیثة)، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، چاپ اول.

40. ـــــــــــــ (بی‌تا)، تذکرة الفقهاء (ط - الحدیثة)، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول.

41. ـــــــــــــ (بی‌تا)، تذکرة الفقهاء (ط - القدیمة)، قم، مؤسسه آل البیت.

42. ـــــــــــــ (1412ق)، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة.

43. عمرانی، یحیى بن سالم (1421ق)، البیان فی مذهب الإمام الشافعی، تحقیق: قاسم محمد النوری، جدة، دار المنهاج، چاپ اول.

44. فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب‏، بیروت، دار احیاء التراث العربی‏‏.‏

45. فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ش)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، مؤسسه اسماعیلیان.

46. خلیل بن احمد (فراهیدى) (1409ق)، کتاب العین، قم، چاپ دوم.

47. فیومى، احمد بن محمد (1414ق)، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، قم، چاپ دوم.

48. قرطبى، محمد بن احمد (1364ش)، الجامع لأحکام القرآن‏، تهران، ناصر خسرو‏.

49. قطب راوندى، سعید بن هبةالله (1409ق)، الخرائج و الجرائح، قم، چاپ اول.

50. _________________ (1405ق)، فقه القرآن، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.

51. کاشف الغطاء، جعفر (بی‌تا)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء (ط - الحدیثة)، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول.

52. کاشف الغطاء، مهدى (بی‌تا). مورد الأنام فی شرح شرائع الإسلام، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول.

53. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران، اسلامیه، چاپ چهارم.

54. مالک بن انس (1425ق)، الموطأ، تحقیق محمد مصطفى الأعظمی، ابوظبی، مؤسسة زاید بن سلطان آل نهیان للأعمال الخیریة والإنسانیة.

55. مامقانى، عبدالله (1431ق)، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول.

56. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقى (1403ق)، بحار الأنوار، بیروت، چاپ دوم.

57. مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی (1406ق)، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، چاپ دوم.

58. محقق حلى، جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعیلیان.

59. محقق داماد، سیدمصطفى (1406ق)، قواعد فقه (محقق داماد)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامى، چاپ دوازدهم.

60. محقق کرکى، على بن حسین (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل البیت:.

61. _________________ (1409ق)، رسائل المحقق الکرکی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى و دفتر نشر اسلامى، چاپ اول.

62. مرتضى، بسام (1426ق)، زبدة المقال من معجم الرجال، بیروت، دار المحجة البیضاء، چاپ اول.

63. مسلم بن حجاج (بی‌تا)، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

64. مطرزى، ناصر بن عبدالسید (1979م.)، المغرب، حلب، چاپ اول.

65. مفید، محمد بن محمد (1413ق)، الإختصاص، قم، چاپ اول.

66. _____________ (1413ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم.

67. مقدس اردبیلى، احمد بن محمد (بی‌تا)، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.

68. مکی، عبدالفتاح حسین (1414ق)، الإفصاح على مسائل الإیضاح على مذاهب الأئمة الأربعة وغیرهم، بیروت، دار البشائر الإسلامیة.

69. موسوی خلخالى، سیدمحمدمهدى (1427ق). فقه الشیعة- کتاب الخمس والأنفال، قم، دارالبشیر، چاپ اول.

70. موسی، حسین یوسف (1410ق)، الإفصاح، قم، چاپ چهارم.

71. نجاشى، احمد بن على (1365ش)، رجال النجاشی، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ ششم.